Па межах родных і разорах, Пад небам зводна-неспагадным, Спакоем воджаны век здрадным,Сную, і нейкі са мной шорах.Са мной, за мною ўсьлед сум-вораг З глухім нашэптам, непрынадным: Як ты ні хочаш быць праглядным, —Сягоньня ўсё тут — як і ўчора ж! Усё жыве тым самым Богам, — Таксама шумнае прадвесьнеУсёй ня зводзе з гоняў плесьні… Араты ўсход нясе адлогам: Курган чапаючы нарогам,Ня ўспомніць прадзедавай песьні.
Мой край
Ляжаць твае гоні-загоныСтомільна на сьвеце на белымI жаляцца руняй зялёнай,I коласам жаляцца сьпелым.Лес-ноч гаманіста, шумліваЗь мінуўшчыны казкі складаеI шле іх далека па нівах,Плакуча, ад краю да краю…Паводкаю коцяцца водыРуч'ёў паміж долаў і гораў,У хвалях пагодай-нягодайКупаючы нівы-разоры.Спавітыя плесьняю вёскіМіж пустак заселі бясьсільна,Ўтуліўшыся ў цені бярозкіНа вечным кургане бадыльным.А люд?.. Ён сагнуўшыся ходзеПад ношкай зьнямогі-пакутыI, роячы сны а свабодзе,З дня ў дзень сам сабе куе путы.Так сьпіш, так жывеш мімаходам,Мой край, як сьцяпная магіла,З сваім незавідным народам,З патухшай і славай, і сілай.
Над Нёманам
Ціха і плаўна ўдаль коцяцца водыВольнага Нёмана ў цёмную даль,Толькі у часе глухой непагодыЗь берагу Нёман ня выйдзе амаль. Вербы і вольхі калышуцца глуха, Сінія хвалі шумяць і бурляць. Чуткай душою ў такі час паслухай, — Здасца, там гэтакі голас чуваць:«Гэй, не дзівуйся, мой дружа нядбалы,Што я сягоньня так злосна шумлю:Грудзі здавілі мне хмары навалай,Пошасьць уелася ў матку-зямлю. Сумна мне, сумна, што ўсё тут іначай Некалі бераг мой бачыў і знаў, Іншы меў выгляд — ня гэткі жабрачы, Іншы я плыт на плячох сваіх гнаў.Край, дзе жыцьцё я сваё пачынаю,Шмат весялей прыглядаўся на сьвет,Песьні і казкі інакшыя баяў,Шчасьце цьвіло ў ім, як макавы цьвет. Буйным жыцьцём усё чыста кіпела, Слава далёка за мора ішла, Ворага кожны за плечы браў сьмела, Цемра чужынцаў ня страшнай была.Панам быў дома і слаўным за домамМой, патаптаны сягоньня, народ;Змог ён ня толькі знаць штукі з заломам, —Роднаму слову ўмеў кніжны даць ход. З вольнай дружынаю князь на пасадзе Вольнаму люду законы пісаў; Слухалі князя, а князь што ня ўладзіў — Слухаў, што веча яму звон казаў.Чую, ах чую цяпер яшчэ яснаТой неўгамонны, расходзісты звон…Сьціх, занямеў, аглушылі напрасна;Ці адазьвецца калі болей ён?.. Так, так, мой дружа, іначай бывала, — Не называўся забытым мой край; „Поўнач“ ня раз у ім схову шукала, „Захад“ знаў сілу яго неўнарай.Га, а цяперака што гаварыці?..Ўсе мае скарбы намарна ідуць:Жыта учора вывозілі віці,Родныя хвойкі сягоньня плывуць. Людзі чужыя змагаюць мне грудзі З новым парадкам, з адменным жыцьцём, — Роднага ж краю тутэйшыя людзі Ў скуру чужацкую лезуць жыўцом.Я іх ня ваблю сваёю ўжо красай:Вецер інакшы ім дзьме ў галаве, —Вісла адным усьміхаецца ласа,Тыя, заплюшчыўшысь, пруцца к Няве. Скора сын бацьку, а бацька сыночка Не распазнаюць адзін аднаго; Дзеці чужацкія корме ўжо дочка, Маці працуе на злыдня свайго.Так грамадзяне свабоднага краюЁрмы узьдзелі, у рабства пайшлі,Прадзедаў слава лазой зарастае,Памяць мінуўшчыны дрэме ў зямлі. Рынкам жывога тавару няслава Край ўвесь зрабіла, загнала на ўбой, Дзе ўжо лет сотні Масква і Варшава Торг гругановы вядуць між сабой.Га! ты ня слухаеш, бачу, ўжо болей.Ой, чалавеча, зьмярцьвелы у сьне!..Доўга йшчэ будзеш глухім ты, саколе?..Камень і вольха перш поймуць мяне!..»• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Гэтакі ў часе глухой непагоды Чуецца ў Нёмнавай гутарцы жаль. Сьціхне, і плаўна зноў коцяцца воды Вольнага Нёмана ў цёмную даль.
Над Сьвіслачай
У Карзюках
Плаўна Сьвіслач-рэчкаУдаль плыве, бяжыць;Над крутым абрывамПанскі дом стаіць.Зелянеюць вольхіПа краях ракі,Высяцца над іміСумна Карзюкі.Відзен горад здаля,Горад Менск стары,Пнуцца важна к небуКоміны, муры.Гулка далятаеДзікі сьвіст машынДы прыпеўкі жабаўЗ рэчкі і лагчын.Між прысад гасьцінцам,Між палёў сялянЕдзе, пераходзеТо мужык, то пан.Ўсю ж гэту мясьцінуНеба абняло,Залацістым сонцамХараство ўпляло.Рэчка, луг, гасьцінец,Горад, КарзюкіРазрываюць думкіНа усе бакі.Сам сабой ня знаеш,Што рабіць, як жыць:Ці ляцець у горад,Ці ў Карзюках сьніць?Ці пайсьці гасьнінцамДолі ў сьвет шукаць?Ці рацэ, русалкамГалаву аддаць?..
Над Іматрай
На поўначы сумнай, у Фіншчыне дзіўнай,Ракой з вадаспадам заліўся пакат;Вуоксаю рэчка завецца у фінаў, Іматрай завуць вадаспад.Клакочуць, рагочуць Іматрыны хвалі,На цэлыя вёрсты шум-гоман стаіць,Нем толечы каменны бераг, як з сталі, I зарасьнік хвойны маўчыць.Шалее Іматра між каменных глыбаў,За хваляю хвалю імчыць к нізіне;Як хмар недаступных махнатыя скібы, Адна адну схопіць, піргне.Адна з адной рынуцца ўглыб, як магілу,Там скруцяцца, ўзьнімуцца клубам, дугой,Рассыплюцца пухам, расьсеюцца пылам, Зноў выскачаць к небу гарой.Зірнуць, зьзіхануцца, сыпнуцца на скалы,Ўсім дантаўскім процьмам на зьдзіў,I люнуць на волю, забыўшыся шалаў, Плывуць паміж пустак і ніў.Другія іх зьменяць і пеняцца ў зломе,Адвечністым шумам калышунь прастор;Свабодай сваёю і роднай Суомі Сягнуць быццам хочуць да зор.Стаіш і глядзіш на бунтоўныя воды,І сэрца лялеецца ў сьцішнай жальбе,Ўсё слухаеш нема, як стогнуць нягодай Ды як бы ўсё клічуць цябе:«Хадзі к нам, бяспутнік, кінь долю на сьвеце,Спачын векаавечны дамо ў забыцьці;Нязьведанай воляю будзем шумеці І гутарку з сонцам вясьці.Хадзі ў нашы хвалі, спаўём твае грудзіВадзіцай сьцюдзёнай, кіпучай, як вар;Народ аб нас казку злажыць не забудзе, І песьню нам зложыць пясьняр».Так сумна на поўначы, ў Фіншчыне дзіўнай,Ракой з вадаспадам заліўся пакат;Вуоксаю рэчка завецца у фінаў, Іматрай завуць вадаспад.
Вёска
За хатай хата у парадакСядзіць адна каля адной;Залегла вуліца сяродкам,Будынкі збоку чарадой.Ня год, ня два зьняла з плеч вёска, —Дзянькоў уцёкшых знак відаць:Мох у салому паўпіваўся,Падпора час сьпяшыць стрымаць.Жыцьцё у лапці абуваеСваяк, чужынец-прайдзісьвет,Бяда багацтву б'е паклоны,Цямнота к знаньню зводзіць сьлед.Вядзе вайну сьляза са сьмехам,Дзярэцца той, а той дрыжыць,З грахамі важыцца пакута,У пары ноч і дзень бяжыць.Ня знаю: шчасьце ці няшчасьцеЎе тут спакойнае гняздо…У вёскі гэтага спытайся, —Маўчыць і вёска пакуль што.
Сад
Гальлё панадна разлапушыўЗа хатай прадзедавай сад;Чарэшні, яблыні і грушыСышліся згодліва у рад.Ківаюць макаўкамі ўдала,Плывуць напевы ад галін,Як бы зь іх кожная ўзывала:«Хадзі, бяспутнік, адпачынь!Хадзі, усядзься каля нас ты,Жыцьця прыгод забудзь напасьць,Паслухай музыкі лісьцястай:Яна табе гарт новы дасьць.Ты многа йшоў, блудзіў ты многа, —Жаданьня крыж ты нёс і нёс,Аж на расстайных стаў дарогах;Цяпер — да нас ад бур і сьлёз!..»Так быццам вабіць сад лісткаміПад цень свой думку многа лет;А думка — што? яна зь вятрамі,Ня знай, за чым ляціць у сьвет…
Рэчка
Між гор — далінаю — за вёску,Не аглядаючыся ўзвыш,Суважна, попрасту, па-свойскуБяжыш ты, рэчка, і бяжыш.Падгоніш каменьчык жвіровы,Травінку водную трасеш,Чапаеш кораньчык альховы,Па верху кветачку нясеш.I лёд зімой табе ня шкодзе —Ўсё коцішся; а цёплым днёмНа бераг выглянеш разводзьдзем,Дый посьле — зноў сваім сьлядком.Нясецца весела вадзіца,Мая зь ёй думка сьлед у сьлед, —То рвецца ўдаль, то зноў баіцца.I міл, і страшан думцы сьвет.А рэчка як бы мне гавора:«Аб долі хочаш знаць маей?Я — капля ў моры; толькі ж мораМаё ад дум тваіх сьвятлей!..»
Сельскіе могілкі
Люблю я могілкі з каплічкай,Прысельле насыпаў і пліт,Дзе крыж і страшыць, і галубіць,Сьлязой дзе кожан дол абмыт.Сваё дзе Радаўніца сьвятаСьпяшыць у год абходзіць раз, —Сялян склікаючы сямейку,Спраўляе зь сьветам тым папас.Жывыя душ успамінаюцьСваёй успанае радні,Над імі жаляцца галінкі,Нясуць былыя думцы дні…Агул жыцьця ўсяго абыймеш,Друзы пагод і непагод,Зямлю і неба ў рукі возьмеш, —У гэты край зьляціць паглёд.I як жа міл дзірванчык цішы,Спакою дзіўнага узгор,Дзе не чапіў сялянства пушчыНавейшай мудрасьці тапор!..
Явар і Каліна
Песьняй вясны лебядзінаю, Скінуўшы зімнія чары,Шэпчуцца явар з калінаю Ў сумнай даліне над ярам.Лісьцікі зеленяй хваляцца Небу панятлівай мовай:Росамі мыюцца раніцай, Песьцяцца сонцам паўднёвым.Захадам модлы пакорныя З маткай-зямлёй адпраўляюць;Тайна у ночаньку чорную Месяца, зор выглядаюць.Слухаюць сьмехаў русалчыных, Лопату крыльляў начніцы,Ветру павеваў ап'янчаных, Плюскату шклістай крыніцы.Чуецца музыка дзіўная Ў повесьцях сонных імшараў…Цешыцца явар з калінаю, Скінуўшы зімнія чары.
Явар
За пакутнай за гароюЎзьнёсься явар адзінокіI ківае галавою,Ўсё ківае ў сьвет далёкі.Колькі, бедны, крыўды мае?Колькі жалю ў гальным шуме:Хто падгледзе, ўсё згадае,Ўсё прачуе ў соннай думе?Смуцен явар. Змагаць-біццаСіл замала зь непагодай —Па лісточку, па галінцыЎсё губляе з кожным годам.Гэй, і явар жыў надзіва,Паглядаў у сьвет з адвагай,Быў ён князем гэтых ніваў,На ўсім сьвеце меў павагу.Ад узгорка да узгорка —Ці там сонейка, ці вейка,Ці то соладка, ці горка —Помніць явара жалейка.I ў дзень будні, і ў нядзелюЁн зь людзямі са сваімі.Колькі песень аб ім сьпелі?Колькі ў песьнях яго імя?Зьбеглі леты за лятамі.Як ня нашы, нашы песьні;I мы самі, як ня самі.А наш явар? Аж балесьне…За пакутнай за гароюПлача хмурны, адзінокіI ківае галавою,Ўсё ківае ў сьвет далёкі…