Чтение онлайн

«Ды ці сапраўды няма дома?» спытаў асцярожны ткач.

«Дзякуй богу, мы не зусім яшчэ без розуму», сказаў кум: «чорт-бы прынёс мяне туды, дзе яна. Яна, мяркую, працягаецца з бабамі да світання».

«Хто там?» закрычала кумава жонка, пачуўшы ў сенцах шум, якога нарабілі два прыяцелі, прышоўшы з мехам, і адчыняючы дзверы.

Кум аслупянеў.

«Вось табе і маеш!» прамовіў ткач, апусціўшы рукі.

Кумава жонка была такога гатунку скарб, якіх нямала на белым свеце. Таксама, як і яе муж, яна амаль ніколі не сядзела дома, і амаль увесь дзень сноўдалася ў кумак і заможных бабуль, хваліла і ела з вялікім апетытам і білася толькі зранку з сваім мужам, бо ў гэты толькі час і бачыла яго часамі. Хата іх была ўдвая старэй за нагавіцы валаснога пісара, страха ў некаторых месцах была без саломы. Пераплоту былі відны толькі рэшткі, бо кожны, хто выходзіў з дому, ніколі не браў кія ад сабак, у надзеі, што будзе праходзіць каля кумавага гароду і выламае сабе які захоча з пераплоту. Печ не палілася дзён па тры. Усё, што ні напрошвала пяшчотная супруга ў добрых людзей, хавала як мага далей ад свайго мужа і часта самаўпраўна адбірала ў яго здабычу, калі ён не паспяваў яе прапіць у карчме. Кум, не зважаючы на заўсёдную халоднакроўнасць, не любіў пераступаць ёй, і праз гэта амаль заўсёды выбіраўся з дому з ліхтарамі пад вачамі, а дарагая палавіна, войкаючы, цягнулася расказваць бабулям пра свавольства свайго мужа і пра пабоі, што перацярпела яна ад яго.

Цяпер можна сабе ўявіць, як былі заклапочаны ткач і кум такой нечаканай з'явай. Апусціўшы мех, яны заступілі яго сабою і захінулі крысамі; але ўжо было позна: кумава жонка хоць і кепска бачыла старымі вачамі, аднак-жа мех заўважыла. «Вось гэта добра!» сказала яна з такім выглядам, у якім прыкметна была радасць каршака. «Гэта добра, што накалядавалі столькі! вось так заўсёды робяць добрыя людзі, толькі не, я думаю, дзе-небудзь падчапілі. Пакажыце мне зараз, чуеце, пакажыце ў гэтую-ж хвіліну мех ваш!»

«Лысы чорт табе пакажа, а не мы», сказаў падбадзёрыўшыся кум.

«Табе якая справа?» сказаў ткач: «мы накалядавалі, а не ты».

«Не, ты мне пакажаш, нягодны п'яніца!» закрычала жонка, ударыўшы высокага кума кулаком у падбародак і прадзіраючыся да меха.

Але ткач і кум мужна адстаялі мех і прымусілі яе падацца назад. Не паспелі яны агледзецца, як супруга выбегла ў сенцы ўжо з качаргою ў руках. Спрытна лузянула качаргою мужа па руках, ткача па спіне і ўжо стаяла каля меха.

«Што мы дапусцілі яе?» сказаў ткач схамянуўшыся.

«Э, што мы дапусцілі! а чаму ты дапусціў!» сказаў халаднакроўна кум.

«У вас качарга, мусіць, жалезная!» сказаў пасля кароткай маўчанкі ткач, пачухваючы спіну. «Мая жонка купіла летась на кірмашы качаргу; дала поўкапы [57] так нічога… не балюча…»

Тым часам узрадаваная супруга, паставіўшы на падлогу каганец, развязала мех і зазірнула ў яго.

Але мусіць старыя вочы яе, якія так добра ўбачылі мех, на гэты раз ашукаліся… «Э, ды тут ляжыць цэлы япрук!» ускрыкнула яна, пляснуўшы ад радасці ў ладкі.

«Кабан! чуеш, цэлы кабан!» штурхаў ткач кума: «а ўсё ты вінен!»

«Што-ж рабіць!» прамовіў, паціскаючы плячыма, кум.

«Як што? чаго мы стаім? адбяром мех! ну, пачынай!»

«Пайшла прэч! пайшла! гэта наш япрук!» крычаў выступаючы ткач.

«Ідзі, ідзі, чортава баба! гэта не тваё дабро!» гаварыў набліжаючыся кум.

Супруга ўзялася зноў за качаргу, але Чуб у гэты час вылез з меха і стаў пасярод сянец, пацягваючыся, як чалавек, які толькі што абудзіўся ад доўгага сну.

Кумава жонка ўскрыкнула, ударыўшы аб крыссі рукамі. і ўсе міжволі разявілі раты.

«Што-ж яна, дурніца, гаворыць: япрук! гэта не япрук!» сказаў кум, вылупіўшы вочы.

«Бач якога чалавека кінулі ў мех!» сказаў ткач, адступаючыся ад перапуду. «Хоць што хочаш гавары, хоць трэсні, а не абышлося без нячыстае сілы. Ён-жа не пралезе ў акенца».

«Гэта кум!» ускрыкнуў прыгледзеўшыся кум.

«А ты думаў хто?» сказаў Чуб усміхаючыся. «Што, слаўную штуку выкінуў я над вамі? а вы, глядзі што, хацелі мяне з'есці замест свініны. Чакайце-ж, я вас усцешу: у мяху ляжыць яшчэ штосьці, калі не япрук, дык напэўна парася альбо іншая жыўнасць. Пада мною безупынна нешта варушылася».

Ткач і кум кінуліся да меха; гаспадыня дома ўчапілася з процілеглага боку, і бойка аднавілася-б pноў, калі-б дзяк, убачыўшы, што яму няма куды схавацца, не выкарабкаўся з меха.

Кумава жонка, аслупянеўшы, выпусціла з рукі нагу, за якую пачала была цягнуць дзяка з меха.

«Вось і другі яшчэ!» ускрыкнуў са страхам ткач, «чорт ведае, як робіцца на свеце… галава ідзе наўкруга… не каўбасы, не паляніцы, а людзей кідаюць у мяхі!»

«Гэта дзяк!» прамовіў здзіўлены больш за ўсіх Чуб: «вось табе і маеш! вось дык Салоха! пасадзіць у мех… А я гляджу, што ў яе поўная хата мяхоў… Цяпер я ўсё ведаю: у яе ў кожным мяху сядзела па два чалавекі. А я думаў, што яна толькі мне аднаму… вось табе і Салоха!»

Дзяўчаты крыху здзівіліся, не знайшоўшы аднаго меха. «Што-ж рабіць, хопіць з нас і гэтага», гаварыла Аксана.

Усе ўзяліся за мех і ўсцягнулі яго на санкі.

Галава наважыўся маўчаць, разважаючы: калі ён закрычыць, каб яго выпусцілі і развязалі мех — дурныя дзяўчаты разбягуцца, падумаюць, што ў мяху сядзіць д'ябал, і ён застанецца на вуліцы, можа быць, да заўтра.

Дзяўчаты тым часам, дружна ўзяўшыся за рукі, паляцелі як віхор з санкамі па рыпучым снезе. Мноства дурэючы сядала на санкі; некаторыя ўзлазілі на самога галаву. Галава наважыўся стрываць усё. Нарэшце прыехалі, адчынілі насцеж дзверы ў сенцах і ў хаце, і з рогатам уцягнулі мех. «Паглядзім, што толькі ляжыць тут», закрычалі ўсе, кінуўшыся развязваць.

Тут ікаўка, якая не пераставала мучыць галаву праз увесь час яго сядзення ў мяху, так узмацнілася, што ён пачаў ікаць і кашляць ва ўсё горла. «Ах, тут сядзіць нехта!» закрычалі ўсе і ў перапудзе кінуліся прэч з дзвярэй.

«Што за чорт! куды вы кідаецеся, як ачмурэлыя?» сказаў, уваходзячы ў дзверы, Чуб.

«Ах, бацька!» прамовіла Аксана: «у мяху сядзіць нехта!»

«У мяху? дзе вы ўзялі гэты мех?»

«Каваль кінуў яго пасярод дарогі», сказалі ўсе адразу.

«Ну, так, ці-ж не казаў я», падумаў сам сабе Чуб. «Чаго-ж вы спалохаліся? паглядзім: а ну, чалавек, прашу не ўгневацца, што не называем па імю, вылазь з меха!»

Галава вылез.

«Ах!» ускрыкнулі дзяўчаты.

«І галава ўлез туды-ж», гаварыў сам сабе Чуб у неўразуменні, акідаючы яго ад галавы да ног. «Бач як!.. Э!..» больш ён нічога не мог сказаць.

Галава сам быў не меней збянтэжаны і не ведаў, што пачаць. «Мусіць, на дварэ холадна?» сказаў ён, зварочваючыся да Чуба.

«Маразок ёсць», адказаў Чуб: «а дазволь запытаць цябе, чым ты мажаш боты, смальцам ці дзёгцем?» Ён хацеў не тое сказаць, ён хацеў запытаць: як ты, галава, улез у гэты мех; але сам не разумеў, як вымавіў зусім іншае.

«Дзёгцем лепей!» сказаў галава. «Ну, бывай, Чуб!» І, насунуўшы капялюхі, вышаў з хаты.

«Навошта я сказаў здуру, чым ён мажа боты!» прамовіў Чуб, паглядаючы на дзверы, у якія вышаў галава: «вось дык Салоха! Гэтакага чалавека засадзіць у мех!.. бач, чортава баба! а я дурань… ды дзе-ж той пракляты мех?»

«Я кінула яго ў куток, там болей нічога няма», сказала Аксана.

«Ведаю я гэтыя штукі, нічога няма! падайце яго сюды: там яшчэ адзін сядзіць! страпяніце яго добра… што, няма?.. бач праклятая баба! а паглядзець на яе: як святая, нібыта і скаромнага ніколі не брала ў рот».