Чтение онлайн

«Так, пэўна, не ў іншае месца, пан Даніла! іначай мы бачылі-б яго на другім баку. Але ён прапаў каля замка».

«Чакай-жа, вылезем, а потым пойдзем па слядах. Тут што-небудзь ды тоіцца. Не, Кацярына, я казаў табе, што твой бацька нядобры чалавек, не так ён і рабіў усё, як праваслаўны».

Ужо мільгнулі пан Даніла і яго верны хлопец на выступіўшым беразе. Вось ужо іх і не відаць. Неабдымны лес, які абкружаў замак, схаваў іх. Верхняе акенца ціха засвяцілася. Унізе стаяць казакі і думаюць, як-бы ўзлезці ім. Ні варот ні дзвярэй не відаць. З двара, пэўна, ёсць ход; але як увайсці туды? Здалёк чуваць, як грымяць ланцугі і бегаюць сабакі.

«Што я думаю доўга?» сказаў пан Даніла, убачыўшы перад акном высокі дуб: «стой тут, хлопча! я палезу на дуб; з яго проста можна глядзець у акенца».

Тут зняў ён з сябе пояс, кінуў уніз шаблю, каб не звінела, і, ухапіўшыся за галіны, падняўся ўгору. Акенца ўсё яшчэ свяцілася. Прысеўшы на сук, каля самага акна, учапіўся ён рукою за дрэва і глядзіць: у пакоі і свечкі няма, а свеціць. На сценах дзівосныя знакі. Вісіць зброя, але ўсё дзіўная: такую не носяць ні туркі, ні крымцы, ні ляхі, ні хрысціяне, ні слаўны народ шведскі. Пад столлю ўзад і ўперад мільгаюць кажаны, і цень ад іх мільгае на сценах, на дзвярах, на памосце. Вось адчыніліся без рыпу дзверы. Уваходзіць нехта ў чырвоным жупане і проста да стала, накрытага белым абрусам. Гэта ён, гэта цесць! пан Даніла апусціўся крыху ніжэй і прыціснуўся мацней да дрэва.

Але яму няма калі глядзець, ці пазірае хто ў акенца, ці не. Ён прышоў хмурны, не ў настроі, сарваў са стала абрус — і раптам па ўсім пакоі ціха разлілося празрыста-блакітнае святло. Толькі не перамешаныя хвалі ранейшага бледна-залатога пераліваліся, нырцавалі, нібыта ў блакітным моры, і цягнуліся пасмамі, быццам на мармуры. Тут паставіў ён на стол гаршчок і пачаў кідаць у яго нейкія травы.

Пан Даніла пачаў углядацца і не заўважыў ужо на ім чырвонага жупана; замест таго паказаліся на ім шырокія нагавіцы, якія носяць туркі; за поясам пісталеты; на галаве нейкая дзіўная шапка, спісаная ўся не рускаю і не польскаю граматай. Зірнуў у твар — і твар пачаў з'іначвацца: нос выцягнуўся і павіс над вуснамі; рот за хвіліну раздаўся да вушэй; зуб выглянуў з рота, нагнуўся на бок, і стаў перад ім той самы чараўнік, які паказаўся на вяселлі ў есаула. «Праўдзівы сон твой, Кацярына!» падумаў Бурульбаш.

Чараўнік пачаў пахаджаць наўкол стала, знакі пачалі шпарчэй з'іначвацца на сцяне, а кажаны залёталі мацней уніз і ўгору, узад і ўперад. Блакітнае святло рабілася радзейшым, радзейшым і зусім як быццам пагасла. І святліца асвятлялася ўжо тонкім ружовым святлом. Здавалася, з ціхім звонам разлівалася дзівоснае святло па ўсіх кутках і раптам знікла, і стала цемра. Чуўся толькі шум, быццам вецер у ціхі час вечара наігрываў, кружачыся па вадзяным люстры, нагінаючы яшчэ ніжэй у ваду срэбраныя вербы. І здаецца пану Данілу, што ў святліцы блішчыць месяц, ходзяць зоры, цьмяна мільгае цёмнасіняе неба, і холад начнога паветра павеяў нават яму ў твар. І здаецца пану Данілу (тут ён пачаў мацаць сябе за вусы, ці не спіць), што ўжо не неба ў святліцы, а яго ўласная спачывальня; вісяць на сцяне яго татарскія і турэцкія шаблі; каля сцен паліцы, на паліцах хатні посуд і начынне; на стале хлеб і соль; вісіць калыска… але замест абразоў выглядаюць страшныя твары; на ляжанцы… але туман згусціўся і захінуў усё, і зрабілася зноў цёмна, і зноў з дзівосным звонам асвятлілася ўся святліца ружовым святлом, і зноў стаіць чараўнік нерухома ў дзіўнай чалме сваёй. Гукі зрабіліся гусцей і мацней, тонкае ружовае святло рабілася ярчэй, і штосьці белае, нібыта воблак, веяла пасярод хаты; і здаецца пану Данілу, што воблак той не воблак, што стаіць гэта жанчына; толькі з чаго яна: з паветра, ці што, выткана? Чаму-ж яна стаіць і зямлі не дакранаецца, і не абапёршыся ні на што, і праз яе прасвечвае ружовае святло і мільгаюць на сцяне знакі. Вось яна неяк паварушыла празрыстай галавою сваёй: ціха свецяцца яе бледна-блакітныя вочы, валасы віюцца і падаюць па плячах яе, быццам бледна-шэры туман; вусны бледна пунсавеюць, быццам праз бела-празрыстае ранішняе неба ледзь прыкметнае пунсовае святло зары; бровы слаба цямнеюць… Ах! гэта Кацярына! Тут адчуў Даніла, што члены ў яго акаваліся; ён тужыўся гаварыць, але вусны варушыліся без гуку. Нерухома стаяў чараўнік на сваім месцы. «Дзе ты была?» запытаў ён, і стаяўшая перад ім затрымцела.

«О, навошта ты мяне выклікаў?» ціха прастагнала яна. «Мне было так радасна. Я была ў тым самым месцы, дзе нарадзілася і пражыла пятнаццаць год. О, як добра там. Які зялёны і пахучы той луг, дзе я гуляла ў маленстве: і палявыя кветачкі тыя-ж, і хата наша, і гарод. О, як абняла мяне добрая маці мая! Якая любоў у яе ў вачах! Яна лашчыла мяне, цалавала ў вусны і шчокі, расчэсвала частым грабянцом маю русую касу… Бацька!» тут яна ўтаропіла ў чараўніка бледныя вочы: «навошта ты зарэзаў маці маю?»

Грозны чараўнік пагразіў пальцам. «Хіба я цябе прасіў гаварыць пра гэта?» і паветраная красуня задрыжала. «Дзе цяпер пані твая?»

«Пані мая, Кацярына, цяпер заснула, а я ўзрадавалася з гэтага, пырхнула і паляцела. Мне даўно хацелася пабачыць маці. Мне раптам зрабілася пятнаццаць год; я ўся стала лёгкая, як птушка. Навошта ты мяне выклікаў?»

«Ты помніш усё тое, што я гаварыў табе ўчора?» спытаў чараўнік так ціха, што ледзь можна было пачуць.

«Помню, помню; але чаго-б я не дала, каб толькі забыць гэта. Бедная Кацярына! яна шмат не ведае з таго, што ведае душа яе».

Гэта Кацярыніна душа, падумаў пан Даніла, але ўсё яшчэ не наважваўся паварушыцца.

«Пакайся, бацька! Ці не страшна, што пасля кожнага забойства твайго мерцвякі падымаюцца з магіл?»

«Ты зноў за старое!» грозна перапыніў чараўнік. «Я пастаўлю на сваім, я прымушу цябе зрабіць, што мне хочацца. Кацярына пакахае мяне!»

«О, ты страшыдла, а не бацька мой!» прастагнала яна. «Не, не будзе па-твойму! Праўда, ты ўзяў нячыстымі чарамі тваімі ўладу выклікаць душу і мучыць яе; але адзін толькі бог можа прымушаць яе рабіць тое, што яму жадаецца. Не, ніколі Кацярына, дакуль буду я трымацца ў яе целе, не адважыцца на богапраціўную справу. Бацька, блізка страшны суд! Калі-б ты і не бацька мой быў, і тады-б не змусіў мяне здрадзіць майму любаму, вернаму мужу. Калі-б муж мой і не быў мне верны і любы, і тады-б не здрадзіла яму, таму што бог не любіць клятвапарушальных і няверных душ».

Тут утаропіла яна бледныя вочы свае ў акенца, пад якім сядзеў пан Даніла, і нерухома спынілася…

«Куды ты глядзіш? Каго ты там бачыш?» закрычаў чараўнік; паветраная Кацярына задрыжала. Але пан Даніла ўжо даўно быў на зямлі і прабіраўся з сваім верным Стэцькам у свае горы. «Страшна, страшна!» гаварыў ён сам сабе, адчуўшы нейкую боязнь у казацкім сэрцы, і хутка прайшоў двор свой, на якім таксама моцна спалі казакі, акрамя аднаго, які сядзеў напагатове і курыў люльку.

Неба ўсё было засеяна зорамі.

«Як добра ты зрабіў, што пабудзіў мяне!» гаварыла Кацярына, праціраючы вочы вышываным рукавом свае сарочкі і разглядаючы з ног да галавы стаяўшага перад ёю мужа. «Які страшны сон бачыўся мне! Як цяжка дыхалі грудзі мае! Ух!.. мне здавалася, што я паміраю…»

«Які-ж сон, ужо-ж ці не гэты?» і пачаў Бурульбаш расказваць жонцы сваёй усё ім бачанае.

«Ты як гэта даведаўся, мой муж?» спытала здзівіўшыся Кацярына. «Але не, шмат чаго мне не вядома з таго, што ты расказваеш. Не, мне не снілася, каб бацька забіў маці маю; ні мерцвякоў, нічога не бачылася мне. Не, Даніла, ты не гэтак расказваеш. Ах, які страшны бацька мой!»

«І не дзіва, што табе шмат чаго не бачылася. Ты не ведаеш і дзесятай долі таго, што ведае душа. Ці ведаеш ты, што бацька твой антыхрыст! Яшчэ ў мінулым годзе, калі збіраўся я разам з ляхамі на крымцаў (тады я яшчэ трымаў руку гэтага нявернага народа), мне казаў ігумен Брацкага манастыра, ён, жонка, святы чалавек, што антыхрыст мае ўладу выклікаць душу кожнага чалавека, а душа гуляе па сваёй волі, калі засне ён, і лётае разам з архангеламі каля божае святліцы. Мне ад першага разу не ўпадабаўся твар твайго бацькі. Калі-б я ведаў, што ў цябе такі бацька, я-б не ажаніўся з табою; я-б кінуў цябе і не прыняў-бы на душу граху, парадніўшыся з антыхрыставым племенем».

«Даніла!» сказала Кацярына, затуліўшы твар рукамі і рыдаючы: «ці я вінна ў чым перад табою? Ці я здрадзіла табе, мой любы муж? Чым-жа я наклікала на сябе гнеў твой? Ці няверна служыла табе? ці сказала слова насупраць, калі варочаўся ты падпіўшы з малайцоўскай гулянкі! Ці табе не нарадзіла чорнабровага сына?..»

«Не плач, Кацярына, я цябе цяпер ведаю і не кіну ні за што. Грахі ўсе ляжаць на бацьку тваім».

«Не, не называй яго бацькам маім! Ён не бацька мне. Бог сведка, я выракаюся яго, выракаюся бацькі. Ён антыхрыст, богаадступнік! Гінь ён, тапіся ён — не падам рукі выратаваць яго. Сохні ён ад патайнай травы — не падам вады напіцца яму. Ты ў мяне бацька мой!»