Вечары на хутары ля Дзіканькі
Шрифт:
VI
У глыбокім падвале ў пана Данілы, за трыма замкамі, сядзіць чараўнік, закаваны ў жалезныя ланцугі; а далей над Дняпром гарыць яго чартоўскі замак, і пунсовыя, як кроў, хвалі гойдаюцца і тоўпяцца вакол старасвецкіх сцен. Не за чары і не за богапраціўныя справы сядзіць у глыбокім падвале чараўнік. Ім суддзя бог. Сядзіць ён за патайную здраду, за змову з ворагамі праваслаўнай рускай зямлі, прадаць католікам украінскі народ і выпаліць хрысціянскія цэрквы. Пануры чараўнік; дума чорная, як ноч, у яго ў галаве. Усяго толькі адзін дзень застаецца жыць яму; а заўтра час развітацца са светам. Заўтра чакае яго кара. Не зусім лёгкая кара чакае яго: гэта яшчэ літасць, калі звараць яго жывога ў катле ці здзяруць з яго грэшную скуру. Пануры чараўнік, пахіліўся галавою. Можа, ён ужо і каецца перад смяротнай гадзінай, толькі не такія грахі яго, каб бог дараваў яму. Уверсе перад ім вузкае акно, пераплеценае жалезнымі прутамі. Пагрымліваючы ланцугамі, падняўся ён да акна, паглядзець, ці не пройдзе яго дачка. Яна спагадлівая, не трымае злога ў памяці, як галубка, ці не злітуецца над бацькам… Але нікога няма. Унізе бяжыць дарога; па ёй ніхто не пройдзе. Ніжэй яе гуляе Дняпро; яму ні да каго няма справы; ён шумуе, і тужліва слухаць калодніку аднагучны шум яго.
Вось нехта паказаўся па дарозе — гэта казак! і цяжка ўздыхнуў вязень. Ізноў усё пуста. Вось, нехта воддаль спускаецца… Развяваецца зялёны кунтуш… Гарыць на галаве залаты карабельчык… Гэта яна! Яшчэ бліжэй прыхінуўся ён да акна. Вось падыходзіць ужо блізка.
«Кацярына! дачка! злітуйся, падай міласціну!..»
Яна немая, яна не хоча слухаць, яна і вачэй не навядзе па турму, і прайшла ўжо і схавалася. Пуста ва ўсім свеце. Тужліва шуміць Дняпро. Сум залягае ў сэрца. Але ці ведае гэты сум чараўнік?
Дзень хіліцца к вечару. Ужо сонца села. Ужо няма і яго. Ужо і вечар; свежа; дзесьці мыкае вол; аднекуль навяваюцца гукі, пэўна, дзе-небудзь народ ідзе з работы і весяліцца; на Дняпры мільгае лодка… каму патрэбен калоднік! Бліснуў на небе срэбраны серп. Вось, нехта ідзе з процілеглага боку па дарозе. Цяжка разгледзець у цемры. Гэта варочаецца Кацярына.
«Дачка! у імя Хрыста, і крыважэрныя ваўчаняты не будуць рваць сваю маці, дачка, хоць зірні на злачыннага бацьку свайго».
Яна не слухае і ідзе.
«Дачка, дзеля няшчаснай маці!..»
Яна спынілася.
«Прыдзі прыняць маё апошняе слова!»
«Навошта ты клічаш мяне, богаадступнік? Не называй мяне дачкою. Паміж намі няма ніякага сваяцтва. Чаго ты хочаш ад мяне дзеля няшчаснай маці мае?»
«Кацярына! Мне блізка скон, я ведаю, мяне твой муж хоча прывязаць да кабылінага хваста і пусціць па полі, а можа, яшчэ і страшнейшую выдумае кару…»
«Ды хіба ёсць на свеце кара, роўная тваім грахам? Чакай яе; ніхто не будзе прасіць за цябе».
«Кацярына! мяне не кара страшыць, але пакуты на тым свеце… Ты нявінная, Кацярына, душа твая будзе лётаць у раі каля бога; а душа богаадступнага бацькі твайго будзе гарэць у агні вечным, і ніколі не згасне той агонь; усё мацней і мацней будзе разгарацца; ні кроплі расы ніхто не абаб'е, ні вецер не павее…»
«Гэтай кары я не ўладна зменшыць», сказала Кацярына, адвярнуўшыся.
«Кацярына! пачакай на адно слова; ты можаш выратаваць маю душу. Ты не ведаеш яшчэ, які добры і міласэрны бог. Ці чула ты пра апостала Паўла, які ён быў грэшны чалавек, але пасля пакаяўся і зрабіўся святым».
«Што я магу зрабіць, каб выратаваць тваю душу!» сказала Кацярына: «ці мне, слабой жанчыне, аб гэтым падумаць?»
«Калі-б мне ўдалося выйсці адсюль, я-б усё кінуў. Пакаюся, пайду ў пячоры, надзену на цела жорсткую валасяніцу, дзень і ноч буду маліцца богу. Не толькі скаромнага, не вазьму рыбы ў рот! не пасцялю вопраткі, калі буду спаць! і ўсё буду маліцца, усё маліцца! І калі не здыме з мяне міласэрнасць божая хоць сотай долі грахоў, закапаюся па шыю ў зямлю ці замуруюся ў каменную сцяну, не вазьму ежы і пітва і памру; а ўсё дабро сваё аддам чарняцам, каб сорак дзён і сорак начэй правілі па мне паніхіду».
Задумалася Кацярына. «Хоць я і адамкну, але мне не раскуць ланцугоў тваіх».
«Я не баюся ланцугоў», гаварыў ён: «ты гаворыш, што яны закулі мае рукі і ногі? Не, я папусціў ім туману ў вочы і, заместа рукі, працягнуў сухое дрэва. Вось я, глядзі, на мне няма цяпер ніводнага ланцуга!» сказаў ён, выходзячы на сярэдзіну. «Я-б і гэтых сцен не пабаяўся і прайшоў-бы праз іх, але муж твой і не ведае, якія гэта сцены. Іх будаваў святы схімнік, і ніякая нячыстая сіла не можа адсюль вывесці калодніка, не адамкнуўшы тым самым ключом, якім замыкаў святы сваю келлю. Такую самую келлю выкапаю і я сабе, нечуваны грэшнік, калі выйду на волю».
«Слухай, я выпушчу цябе, але калі ты мяне ашукваеш?» сказала Кацярына, спыніўшыся перад дзвярыма: «і заместа таго, каб пакаяцца, зробішся ізноў братам чорту?»
«Не, Кацярына, мне не доўга застаецца жыць ужо. Блізкі і без пакарання мой скон. Няўжо ты думаеш, што я аддам сам сябе на вечную пакуту?»
Замкі загрымелі. «Бывай! барані цябе бог міласэрны, дзіця маё!» сказаў чараўнік, пацалаваўшы яе.
«Не дакранайся да мяне, нечуваны грэшнік, ідзі хутчэй!..» гаварыла Кацярына; але яго ўжо не было.
«Я выпусціла яго», сказала яна, спалохаўшыся і дзіка аглядаючы сцены. «Што буду я цяпер адказваць мужу? Я прапала. Мне жывой цяпер застаецца легчы ў магілу!» і, зарыдаўшы, амаль упала на пень, на якім сядзеў калоднік. «Але я выратавала душу», сказала яна ціха: «я зрабіла богаўгодную справу. Але муж мой… Я першы раз ашукала яго. О, як страшна, як цяжка будзе мне перад ім гаварыць няпраўду. Нехта ідзе! Гэта ён! Муж!» ускрыкнула яна адчайна і ў непрытомнасці ўпала на зямлю.
VII
«Гэта я, мая родная дачка! гэта я, маё сэрцайка!» пачула Кацярына, апрытомнеўшы, і ўбачыла перад сабою старую прыслужніцу. Баба, нахіліўшыся, здавалася, нешта шаптала і, працягнуўшы над ёю высахшую руку сваю, апырсквала яе халоднаю вадою.
«Дзе я?» гаварыла Кацярына, падымаючыся і азіраючыся. «Перада мною шуміць Дняпро, за мною горы… куды завяла мяне ты, баба!»
«Я цябе не завяла, а вывела; вынесла на руках маіх з душнага падвала. Замкнула ключыкам, каб табе не нагарэла чаго ад пана Данілы».
«Дзе-ж ключ?» сказала Кацярына, паглядаючы на свой пояс. «Я яго не бачу».
«Яго адвязаў муж твой паглядзець на чараўніка, дзіця маё».
«Паглядзець?.. Баба, я прапала!» ускрыкнула Кацярына.
«Няхай бог хавае нас ад гэтага, дзіця маё! Маўчы толькі, мая паненачка, ніхто нічога не дазнаецца!»
«Ён уцёк, пракляты антыхрыст! Ты чула, Кацярына, ён уцёк?» сказаў пан Даніла, падступаючы да жонкі сваёй. Вочы кідалі агонь; шабля, звонячы, трэслася пры боку яго. Змярцвела жонка.