Чтение онлайн

Даўгія войны маскоўска-польскія і швэдзкія XVII стагодзьдзя, якія ў вялікай меры адбываліся на тэрыторыі Беларусі, а таксама «пацыфікацыі» — «супакойваньні» беларускіх паўстаньняў супроць Польшчы і Масквы давялі Беларусь да поўнага зьнішчэньня. Ізноў-жа пастановы польскага сойму аб скасаваньні беларускай мовы як урадавае мовы, а таксама аб тым, што ня можна праваслаўных выбіраць у самаўрады, пазбаўлялі беларускі народ палітычных правоў. Гэныя часы можна уважаць за канец самастойнага палітычнага жыцьця Беларусі і за пачатак найжудасьнейшых часоў, якія мусіў перажыць і перацярпець беларускі народ.

Цярпеньні хутка павялічаліся. Бо вось у 1700 г. валадары Беларусі польскі кароль Аўгуст II Сас, што гаспадарыў ад 1697 да 1733 году, разам з расейскім царом Петрам I і з Даніяй пачалі вайну з Швэдыяй, хочучы адабраць падпарадкаваную ёй часьць Прыбалтыкі. Вайна зацягнулася доўга, бо аж да 1721 г., і спачатку перамога больш спрыяла Швэдыі, як Польшчы і Расеі. У сувязі з гэтым на тэрыторыі Беларусі зноў адбываліся вялікія баі, зноў праходзілі войскі польскія, расейскія і швэдзкія, нішчачы край. На сялян накладаліся новыя падаткі і ваенныя паборы, а паны сваім парадкам стараліся эксплёатаваць сялян. Ня сьціхаў і рэлігійны перасьлед, а яшчэ больш узмацняўся. У 1718 г на сойме у Горадні быў нават прыняты праект закону аб канчальнай ліквідацыі праваслаўя на Беларусі.

У швэдзка-расейска-польскай вайне канчальна, аднак, перамагла Масква. Яна забрала мала ня ўсю Прыбалтыку і як найдужэйшая дзяржава пачала адыгрываць найбольшую ролю ў усходняй Эўропе. У Польшчы тымчасам адбываліся гулянкі шляхты і нутраныя беспарадкі. Усюды раздаваўся шляхоцкі кліч «пій, едз і попушчай паса», які быў найбольш актуальны, а поўнасьцю гэтак гучэў: «За круля Саса едз, пій і попушчай паса».

Бачачы ўсё гэта і чуючы аб перасьледках над праваслаўем з боку палякоў, расейскі цар Пётра I умешваўся ў нутраныя польскія справы. Але гэта не ацьвяразіла польскае шляхты. Яна далей рабіла свае. У 1732 г. польскі сойм прыняў новую пастанову, скіраваную супроць праваслаўнае царквы. Гэтая пастанова забараняла праваслаўным зьбірацца на зьезды і сходы і не давала права праваслаўным займаць дзяржаўныя пасады.

Рэлігійны перасьлед і нязьмерная экамамічная эксплёатацыя сялянства давялі да таго, што на Беларусі ізноў адбываліся проціўпольскія і проціўпанскія паўстаньні. Найбольшае з іх было ў Крычаўскім старасьцьве ў 1740— 1744 гадох. На чале паўстанцаў, сярод якіх былі сяляне, мяшчане, рамесьнікі і часткова нават мясцовая шляхта ды праваслаўныя сьвятары, стаў гандляр воскам Васіль Вашчыла. Ягонымі найбліжэйшымі памагатырамі былі Карпач, Стэся і Вецер. Паўстанцы нішчылі панскія двары і самых паноў.

Палякі доўга не маглі зьліквідаваць гэтага паўстаньня, а калі здабылі перавагу над паўстанцамі, распраўляліся з імі жудасна. Увесь Крычяў яны залілі крывёю, а шыбеніцы і кольле на вуліцах і ўздоўж берагоў Сожу доўга былі страшэнным відовішчам. Вашчыла ўцёк, а ягоных заступнікаў пакаралі пакутнай сьмерцю. Карпач быў зашыты ў мядзьвежую скуру і зацкаваны сабакамі. Шмат якіх сялян вешалі за рэбры на крукі, падвешвалі за рукі ці ногі і палілі на агні, заганялі ім пад пазногці абмочаныя ў серку пруткі і запальвалі ды іншымі спосабамі люта катавалі.

Жорсткія расправы не спынялі ўсё-ж думак беларускага народу пра вольнае жыцьцё.

У канцы 50-х і пачатку 60-х гадоў XVIII ст. за часоў гаспадараваньня караля Аўгуста III (1735—1763) у Беларусі выбухалі новыя вялікія паўстаньні, гэтым разам на Мазыршчыне ды ў другіх паветах. I гэтак было да канца XVIII ст.

Беларускія сяляне не зважалі на ніякія зьдзекі і прасьледы. Яны моцна трымаліся сваёй мовы, рэлігіі і дабіваліся лепшага свабоднага жыцьця. Прасьлед і абраза рэлігійных пачуцьцяў узмацоўвалі імкненьні і сілы ў барацьбе за гэныя сьветлыя ідэалы. Такім чынам беларускае сялянства перахоўвала свае нацыянальныя беларускія вартасьці.

У канцы XVIІІ ст. непарадкі ў нутраным жыцьці Польскае дзяржавы нагэтулькі павялічыліся, што Расея, а асабліва расейская царыца Кацярына II, бесцэрамонна мяшалася блізу ва ўсе справы. I яна, між іншым, дамаглася ад польскага ўраду пастановы зраўнаць усіх іншавернікаў з каталікамі, якія ў Польшчы былі ўпрывілеяванымі. Сталася гэта так.

У 1767 годзе праваслаўныя, а таксама і пратэстанты дзеля абароны сваіх правоў заснавалі ў Слуцку саюз, ці інакш канфэдэрацыю, якая дамаглася ад польскага сойму, каб былі спыненыя перасьледваньні некаталікоў і непалякоў і каб яны былі зраўнаныя ў правох з каталікамі і палякамі. Сойм на гэта, аднак, не згадзіўся. Тады ў Варшаву ўвайшло расейскае войска і пад ягоным націскам у 1768 г. сойм мусіў выразіць сваю згоду. Дагляд-жа за выкананьнем гэтае згоды ўзяла на сябе Расея.

У вадказ на гэта ў Польшчы паўстаў другі саюз, званы «канфэдэрацыяй барскай», ад таго, што ён заснаваўся ў гор. Бары. Барскі саюз выступіў у вабароне зьменшаньня польскіх правоў, і прыхільнікі гэтага саюзу змагаліся з праваслаўнымі беларусамі і ўкраінцамі. Адбываліся новыя паўстаньні, а ўрад ня меў сілаў, каб іх спыніць.

Тады для ўпарадкаваньня краю зьявіліся зноў расейскія войскі, а сьледам за імі таксама і войскі прускія ды аўстрыяцкія. Яны зьліквідавалі ўсе забурэньні, але, як заплату за зроблены парадак, Прусія забрала сабе Памор'е і частку Пазнаншчыны, Аўстрыя — Галіччыну, а Расея — беларускія ваяводзтвы: Магілеўскае, Мсьціслаўскае і частку Полацкага з гарадамі Дзьвінск, Полацк, Віцебск, Магілеў, Ворша, Мсьціслаў, Рагачоў. Гэткім спосабам адбыўся першы разьдзел Польшчы і Беларусь Дзеілася гэта ў 1773 годзе.

Разьдзел гэты ўзбудзіў сярод лепшых людзей намеры паправіць гнілы парадак польскага гаспадарства. 3 траўня 1791 году сойм прыняў новы закон, канстытуцыю, якая, між іншым, абмежавала правы паноў, касавала права пярэчаньня, гэтак званае «ліберум вэто», права арганізацыі канфэдэрацыяў і ўводзіла свабоду веры. Прыгон, паншчына заставаліся надалей.

Новая канстытуцыя не спадабалася, аднак, шмат каму з паноў, і яны, наўсуперак забароне, стварылі канфэдэрацыю ў Таргавіцы на чале з Шчэнсным, Браніцкім і Жэвускім. Таргавіцкая Канфэдэрацыя зьвярнулася да расейскае царыцы Кацярыны II, каб яна бараніла даўнейшы польскі парадак, што хутка і сталася. Расейскае войска зараз-жа знайшлося ў Варшаве. Пасунулася далей і прускае войска. Зараз-жа зноў паўстала пытаньне аб нагародзе за зроблены парадак. I ў 1793 годзе адбыўся другі падзел Польшчы і Беларусі. Гэтым разам Прусія забрала Данцыг, рэшту Пазнаншчыны, Торн, Каліш, Чэнстахоў, а Расея: Валынь, Падольле і беларускую Меншчыну. Рэшта земляў была ўзятая пад апеку Расеяй, і ў Варшаве надалей заставалася расейскае войска.

Гледзячы на гэта. лепшыя людзі краю пастанавілі ратаваць гаспадарства. Яны стварылі патаёмную арганізацыю і хутка паднялі паўстаньне. За начальніка гаспадарства і галоўнакамандуючага арміяй выбралі гэнэрала Тадэуша Касьцюшку родам беларуса з Наваградчыны. Касьцюшка любіў свой край і разу.меў усю шкоднасьць паніжаньня польскімі панамі і шляхтай народных сялянскіх масаў. Ён, як толькі стаў на чале паўстанцкага ўраду, зараз-жа абвесьціў, што сяляне атрымаюць свабоду, іхнае палажэньне палепшыцца, што паншчына будзе зьменшаная і што яны бяруцца пад апеку ўраду ад шляхоцкіх і панскіх гвалтаў над імі.

Заява Касьцюшкі зварушыла сялянскія масы. Сяляне падтрымлівалі паўстанцаў. Дзякуючы гэтаму шмат дзе расейцы былі пабітыя. Дзеля таго на змаганьне з паўстанцамі выступіла Прусія і Аўстрыя. У выніку паўстаньне было зьліквідаванае. Апошні кароль Польшчы і Беларусі Аўгуст (Станіслаў Панятоўскі — 1764—1795) адрокся ад каралеўскага пасаду і пераехаў у Пецярбург, дзе праз колькі год памёр.

Паміж Прусіяй, Расеяй і Аўстрыяй у 1795 г. адбыўся трэйці, апошні падзел Беларусі і Польшчы. Расея тады забрала заходнюю часьць Беларусі і ўсходнюю часьць Летувы, а таксама і Украіну да Заходняга Бугу. Аўстрыя і Прусія забралі рэшту польскіх земляў.