Чтение онлайн

Снег пластом. Паімчаліся сані, коні ў шэрым, у белым сады, родны край, і шляхі тыя самыя, і палі. Ды не тыя гады... Куды едзем? – А блізка ўжо вечар, боль нясцерпны, і слёзы, як град. Там, дзе дом наш, даўно ўжо пустэча, заварочвайце коней назад. Мгла былога, дымок успамінаў міражы залатыя плятуць. Ажываюць сляды ў каляінах дзён мінулых, якіх не вярнуць... Разліся, мова, як мора, мова народа, паэтаў. Досыць нямой пакоры, цесна ў сялянскім гета! Можна змяніць кашулю, туфелькі ці пальчаткі. Нельга мяняць матулі, бацькавай роднай хаты. Нельга шляхі Скарыны сцежкай змяніць інакшай. Нельга сям’і зубрынай долі шукаць не нашай. Маўчыць зямля, маўчаць у ёй магілы, схаваны ў землю боль людскі маўчыць. Няма магіл, якія б гаварылі, за іх жывыя мусяць гаварыць. Пакуль ёсць праўды хоць зярнё пад сонцам, не згіне след мучэнняў і пакут. Няхай дрыжаць крывавыя забойцы – народ над імі свой учыніць суд! Чало у поце, далоні – ў працы, у сэрцы – туга. На душах нашых, як на сабацы, след ланцуга. Ланцуг, што душы сціскаў вякамі, пара скідаць! А ён – жалезны, яго й клыкамі не разарваць… Чорныя брацця – Гвінея, Гана – ў свабоды час з тугой у сэрцах, ўжо раскаваных, глядзяць на нас. Мова народа ў аковах гіне – годзе душыць! Калі іх з рук нам ніяк не скінуць – скіньма з душы! Прыляцела сінічка пад малое акно, быццам знаемся з ёю мы аднекуль даўно. І махае галоўкай, і глядзіць на мяне, аж трапеча галінка пры замёрзлым акне. Я прыяцельцы рада, маленькі мой госць, ты глядзіш на мяне, як мая маладосць. Вабіш лётам свабодным, звонкай песняй для хат, аж з вачэй непагодных мне пасыпаўся град… Вершы мае, захаваныя ў сэрцы на сто замкоў. Вершы мае, закаваныя за праўду і за любоў. Вершы мае вы, шэрыя птушкі з-пад аблакоў. Песні мае вы, верныя скарбам маіх дзядоў, спадчыне неацэненай, мудрасці, глыбіні, выбеленыя цярпеннямі, гартованыя ў агні. Вершы – як доля зрэбная, як мроіва на зары, голас мой, сцюжай цярэблены, зломаны без пары. Песні на поўнач гнаныя, песні з-пад ланцугоў, песні непрадаваныя, песні – цярпення кроў. Вершы мае падбітыя, водгулле маіх дум. Вы, як і я, забытыя, крыкі мае ў бяду. Дзе пазбіраць разгубленых, як у вянок сплясці... Песні – мой хорам, зрублены з родных бярвён у жыцці. Памёр паэт сягоння ціхай ноччу – з вачэй народа слёзы паплывуць. А халуі вось паміраць не хочуць, а халуі свой век другі жывуць. Згарае той, каму агонь даступны, і ўвысь ляціць, хто прэч адкінуў страх. Той не згарыць, хто поўзае на пупе і ліжа бот, ён у жыцці ўжо – прах. Хто гне хрыбет, хто поўзае – той слізкі, не папаўзе за ім дастойны брат, адкіне ён, як гадзіну, падлізу, а на падлізаў родны край багат… Паэты мруць, а плодзяцца такія, якім вачэй да сонца не падняць, што між братоў – сляпыя і глухія, ім толькі бот скрываўлены лізаць… Я ідалам ні дарам, ні за грошы блюзнерскіх песняў-гімнаў не пяю і мовы роднае ў ахвяру не прыношу. Адна стаю. У сцюжу нават, перад смерцю белай святых у муках не зраклася праўд. Маё чало чамусь мінаюць стрэлы. Такі загад? Адна стаю, не час яшчэ ў магілу, мой лук і меч – цярпенне і любоў. А прыйдзецца – за лёс Радзімы мілай аддам я да апошняй кроплі кроў! Сонца. Надзейны і праведны шлях. Дзень мой слязою не затуманены. Мысляў свабодных адчайны размах над Краем, пакуль закайданеным. Вартыя, слаўныя тыя ў жыцці, хто – з годнасцю чалавечай. Лозам згінацца, змеям паўзці, людзям – выпростваць плечы! Зацвітаюць чаромхаю вёсны, бродзіць лугам туман палявы. Людзі крылы ўздымаюць у космас, людзі бродзяць нагамі ў крыві. Сталі ўсе мы крылатыя раптам – многа сіл, многа дум, цесна жыць. Запрагаем маленечкі атам неакелзанай волі служыць. Хвалявання людскога прыбоі, Магеланаў да зор караблі… Сэрцу цесна, крыві неспакойна на маленькім арэшку Зямлі. Пасадзіла дрэўца на чужым загоне, каб яно квітнела, каб яно расло. А самую ў буру пад цяжкія стогны супраць белай смерці доляй панясло. Паміраць ад болю не давала сэрца, ў цяжкія хвіліны цешыла яно, што квітнее недзе дарагое дрэўца з цёплаю вясною, з сонцам заадно. Хай расце магутна і няхай красуе, налівае голле сокамі зямлі — марыла у путах у пургу ліхую маці, ад якое сына узялі... Жаль — не ў кожным дрэве выспявае сіла, і не ўсе малітвы выслухае Бог. Адшукалі дрэўца, корань атруцілі, і дубок у неба ўжо расці не змог. Толькі вецер з гора прыпаў да зарніцаў, вербы яго ў полі ўцешыць не маглі... Не адной магілай вораг ганарыцца, не адным дубочкам, вырваным з зямлі. Слязьмі дажджы змылі дзявочы мой след, дзе птушкаю песня з гнязда узляцела. Сядзіба мая, дзе я ўбачыла свет… Ад ліку магілаў душа анямела. Роднаму вернасць, дзядоў запавет, руіны ж маўчаць, быццам мёртвае цела. Сядзіба мая, дзе я ўбачыла свет… Ад ліку магілаў душа анямела. Мацнеюць крылы ў барацьбе. Віхор змагання сілы будзіць. Так жыць, каб шанаваць сябе, каб шанавалі цябе людзі. Не гнуць галоваў, не слабець, другога ў нас жыцця не будзе. Так жыць, каб шанаваць сябе, каб шанавалі цябе людзі! Недруг шляхі нам да сонца закрыў, пахне вокал заплеснелай гніллю. Сільны не той, хто Бастыллю стварыў, сільны той, хто разбурыць Бастыллю!

1942

Дзіця маё, як Край наш, дарагое, харошае, як песні нашых ніў. Як сумна мне, што й гэтаю вясною садок твой дома без цябе адцвіў. Суровы вецер хіліць стан дзявочы, паволі цягнуцца ліхія дні. Перажыве душа расстання ночы, бо гартавалася ў цярпенні і агні. Магчыма, затужыў далёкі мілы, і часта сэрца юнае баліць, што не яго, а Край свой палюбіла дзяўчына з беларускае зямлі. Мая каханая, маленькімі рукамі і ты ўзялася смелым памагаць – хацела цяжкі, непасільны камень з грудзей Айчыны наймілейшай зняць. Бог бласлаўляе працу і навуку, і ціхі дом, і нівы, і лугі. Найбольш усё ж Ён бласлаўляе рукі, што путы рвуць і нішчаць ланцугі.