Чтение онлайн

Дзякую Вам за добрае слова аб маім “Куфры”. Там, аднак, галоўнае не ткацтва, а адвечныя здаровыя звычаі здаровага народу, яго творчасць, працавітасць і самабытнасць. Што да бібліятэкі с. Ластаўкі, то і сябры аб гэтым непакояцца, бо крый Божа чаго, то ў руках небеларускай сям’і яна загінула б… Так думаюць сябры. Гэта ўсё між намі!

Застаюся з пашанай да Вас – Ларыса Геніюш.

Зэльва, 17 чэрвеня 1967 г.

Вельмі паважаныя!

Хачу і магу Вас поўнасцю супакоіць, што да здароўя і лёсу П[ятра] Л[астаўкі]. На днях атрымала ад яго ліста. Са здароўем сапраўды многа лепей, так што нават працуе. Таксама піша мне аб А. Быкоўскім. Гатуе ў “Ніву” матэр’ял аб ім, дапрацоўвае ягоную п’есу “Сваты”. Гэта па 30 гадох пасля яго смерці. Я думаю, што П.Л. ужо паспеў напісаць і Вам, даражэнькія. На ўсякі выпадак, каб Вы мелі да каго звярнуцца ў Варшаве, я Вам пішу адрас В. Шведа: Warszawa, ul. Lowicka, 1/5, m. 19, W. Szwed. Альбо: Warszawa, Senatorska 8, Zarzad Oddzialu Bialoruskiego Tow. Spoleczno-kulturalnego. Вось гэтыя адрасы, можа, Вам прыдадуцца. Пішучы да Шведа (да яго ў гэтай справе пісаць можна шчыра), паклікайцеся, калі ласка, на мяне.

Дзякую Вам за ўсё напісанае аб А. Быкоўскім. Што да зраўнання гораду з вёскай, гэта – прыказ часу (загад), сянняшніх сацыяльных дасягненняў. Гэта не бяда. Бяда ў тым, што горад у нас чужы. Будзе цуд, калі жывучасць вёскі і народу паламае чужое нашэсце. Мы адсталыя былі ў цывілізацыі, але вось за сваю народную культуру, за працавітасць, ветлівасць, скромнасць, гасціннасць, людскасць, памяркоўнасць, літасць, мужнасць і г.д. устыдацца нам няма чаго. Жаль толькі, што мэблі і др. часта нашы бяруць за культуру, забываючыся аб сваім вартасным і адкідаючы ўсё, што ім нагадвае сялянскае паходжанне…

Anima rilis… Я – добрай думкі. Дзеці гэтых людзей папытаюцца некалі ў сваіх бацькоў: хто яны? Што зрабілі з іх мовай і іх народам? Другое пакаленне адшукае і ўздыме сваё з забыцця. Сапраўдныя выртасці не гінуць! Адкінуць такое святое могуць толькі дурні, паўінтэлігенты (горай як дурні…), але час адкрывае людзям магчымасць пазнання дабра і зла, хараства і таннага бляску, вартасцяў вечных і вартасцяў дня і г.д.

Што да мешаных супружжаў, дык сапраўды – гэта трагедыя для нас. Часам здаецца, што няма ў нас мужчын. У большасці з іх нешта служальчае і халуйскае. Не ўмеюць бачыць і падкрэсліць сваіх вартасцяў. Не вераць у сябе, “прыліпаюць” да іншых і гінуць. Туды ім дарога! Народу хопіць! Няхай застаюцца сільнейшыя! На іх плячах пэўней будзе долі народу, у якую веру!!!

Прыгадваецца мне “Генрык V” – п’еса Шэкспіра. Перад боем кароль абходзіць у цёмным плашчы войска. Слухае, што гаворыць народ, а назаўтра, у дзень св. Крышпіна, гаворыць нешта так: “Калі хто захоча калісьці сказаць, што ў гэты дзень ваяваў побач з сябрамі, дык няхай ідзе ў бой, але толькі ад шчырага сэрца. Няхай нас будзе мала, але мы верныя сабе і бацькаўшчыне. Калі ніхто не схоча ісці ў бой, пайду адзін…” Пайшлі ўсе! Вайну выйгралі.

Часта так кажу і я, і даўгі-даўгі час была я зусім адна. Было зроблена многа, каб ачарніць мяне і ўнізіць. Цяпер баюся людзей і не ўсім веру. Слова “беларус” не адчыняе цяпер майго сэрца, як некалі. Але ёсць столькі харошых людзей! Калі ласка, папытайцеся сябра Адольфа [Клімовіча], ці ён адказаў на майго ліста, ці толькі загадаў зрабіць гэта Вам? Справа ў тым, што лісты часта гінуць.

Вялікая трагедыя нашага народу і ў тым, што ён меў мала інтэлігенцыі сапраўднай, народнай, на кіраўнічых становішчах. Нас жа вынішчалі каму не лень… Трэба працаваць, вучыцца, спадзявацца. Няхай вёска раўняецца з горадам – так трэба. Машыны і розум няхай заменяць фізічную працу. Наша заданне – ўвайсці ў новае жыццё з працавітасцю і душой беларускай і браць з сучаснага толькі найлепшае.

Бывае цяжка. У нас у Зэльве быў агляд раённай самадзейнасці. Выступалі пераважна т.зв. інтэлігенты – фельчар, медсястра, заатэхнік і г.д. Я ўзяла з сабой вялікі букет півоняў, думала сабе: дам за найлепшую беларускую песню. Я доўга стаяла. Былі песні рускія, украінскія, паганай мовай – але па-польску, нейк па-татарску ці па-кітайску пяяў нейкі цалінны госць, але па-беларуску не было ні адной песні! Былі нейкія гумарыстычныя апавяданні, у якіх “гумар” быў у асмешванні беларускай адсталасці і г.д. Было мне пагана з сэрцам. Букет я дала адной лекарцы, кажучы: “Вось за тое, што добра лечыце маіх землякоў”, – і са слязамі пайшла дахаты… Мне сказалі, што гэта праграма! Ну што ж, пабачым, што з гэтага будзе!

Перадайце прывітанні ад мяне Клімовічам. Вельмі хачу прыехаць у Вільню, але пачакаўшы, як выйдзе мая кніжка. Муж мой працуе адзін і на адной стаўцы, так што не вельмі і паедзеш куды. Крыху спяшаюся, заўтра ў нас вялікае свята. Бывайце!

З пашанай да Вас – Ларыса Геніюш.

Зэльва, 21 жніўня 1967 г.

Даражэнькія!

Даруйце мне, калі ласка, што позна адказваю Вам на Вашага харошага ліста. Было ў нас увесь гэты час многа гасцей. Цяпер памалу ўсе яны раз’ехаліся, на дварэ – дождж, ужо вечар, і я Вам пішу. Днём насіла ў хату памідоры, выбрала цыбулю, зварыла абед, бо мой муж вельмі любіць добры догляд. Сяджу цяпер, адпачываюць ногі, якія мне заўсёды баляць пасля зняволення.

Думаю аб чалавеку, ліста якога з 1916 г. Вы мне працытавалі. Ведаю, быў гэта Ваш муж, так мне сказалі мае сябры. Як жа праўдзіва ён прадбачыў будучыню, і як жа цяжка мусяла быць Вам некалі пасля ягонай смерці…

У Вільню мне выбрацца цяжка. Смешна, але я сама баюся ехаць далёка ад хаты, мучуся вельмі ў дарозе і наагул не прывыкла падаражаваць. Вас вельмі хачу бачыць і пры першай нагодзе пастараюся гэта зрабіць. Нечаму не піша мне Клімовіч, можа, загневаўся? Але на гэта не было прычыны. Перада мною цяжкі ліст з Менска. Вы, напэўна, чыталі аб смерці Б. Лапава ў “ЛіМе”. Гэта быў, як пішуць сябры, вельмі стойкі і добры беларус. Калі памёр, дык рэктар не дазволіў паставіць яго труну ў педінстытуце, казаў, што экзамены, але былі яны толькі ў адной часці гэтага будынку. Пасля казаў, што Б. Лапаў памёр ад гарэлкі. Яму паказалі экспертызу, што сведчыла супроць – памёр ад інфаркту (пасля Алексютовіча…). Не дазволіў усё роўна, і труп стаяў на вуліцы Менска, бо вузкія сходы, і труна не прайшла б у хату… Каля 40 асоб нашых прафесараў і кандыдатаў навук і некаторыя пісьменнікі звярнуліся да тав. Машэрава, каб зняў тую нялюдскую, негуманную гадзіну з пасады рэктара. Такому я б і свіней не даверыла, не толькі моладзь. Сябры чакаюць, які будзе рэзультат.

Вельмі ўрачыста святкавалі Скарынінскія дні, толькі не было на святкаванні нечаму прадстаўнікоў ад братоў-украінцаў. Было гэта дзіўна.

Ці не маглі б Вы некалі выбрацца да нас? Напішэце мне аб гэтым, калі ласка, я пастараюся так усё прышыкаваць, каб Вы змаглі пабыць у нас даўжэй. А можа, Вы гэта зробіце зімою? Напішэце, калі выгадней для Вас.

Да нас некалі абяцала прыехаць Паўлінка Мядзёлка, але пасля перастала нам нават пісаць. Вельмі дзіўная яна асоба. Мой муж вельмі добра знаў у Празе Тамаша Грыба, а я прыехала ў Прагу якраз у час яго хваробы, была на крэмацыі, часта пасля сустракалася з яго імем, шляхотным і чэсным. Бедная Паўлінка М. не ведае, як ад яго адхрысціцца, як ад прывіда… Не разумею яе, чаго баяцца мінулага? Гэта ж не мае адносінаў да яе камуністычных перакананняў. Смерць Тамаша Г. іх не кранае. Я крыху шкадую, што аб гэтым усім ёй напісала. Відавочна, я ёй замуціла спакой.

Ніхто нічога не піша мне з Польшчы – ні дзеці, ні сябры. Нават не ведаю, які стан здароўя сябра Ластаўкі? Сяння і яму напішу. Захаладала ў нас, і мне стала лягчэй. Пасля доўгага прабывання на Поўначы я пагана пераношу жару.

Пішуць сябры, што кніга мая “Невадам з Нёмана” крыху спозніцца з той прычыны, што многа і тэрмінова друкуюць цяпер падручнікі. Не ведаю ўжо, якой яна атрымаецца. Муж мой мае ўжо 65 год, яму цяжка працаваць, ён усё не на пенсіі, бо 8 з паловай гадоў зняволення нам так і не залічылі. Усё дапрацоўвае. Жаль мне на яго глядзець, увесь час я на ягоным утрыманні.

Сын наш у Польшчы, яго вывезлі туды, калі нас выдалі чэхі ў СССР, яму было тады 12 гадоў. Ён выжыў, скончыў нават Медыцынскую акадэмію, але здароўя, спакою і жыцця няма ў яго… Усё гэта за грахі маці, за Беларусь…

Не, не варта аб гэтым… Надта цяжка ўсё ўспамінаць. Ёсць у нас унукі, харошыя хлапчаняты – Міхаська і Алесік. Можа, Бог дазволіць, і яны будуць жыць шчаслівей і вальней, чымсці мы. Была ў нас цікавая жанчына – украінская паэтэса Оксана Сенатовіч. Прыязджала з Данутай Бічэль. Так і пілі віно тры паэтэсы за шырокім сталом нашай старэнькай хаты. Гутарылі і гутарылі, успаміналі ўсё.