Чтение онлайн

Аба мне не сумуйце, не клапацецеся. Інквізіцыя нада мною цягнецца даўно, і я паспела прывыкнуць да ўсякага, самага вышуканага, мнагаграннага здзеку… Сама крыху вінавата. Вось не паслухала парады аднаго з т. зв. начальнікаў, які радзіў мне заняцца, за яго “геніяльным” прыкладам, частушкамі для свінарак накшталт: “А гармонік грае, грае, дыр-дыр-дыр-дыр” і г.д. Ён недзе праспаў час росту сяла, і не хочацца яму сцяміць, што даяркі слухаюць сяння і Аладава, і Семяняку, і, як я магла пераканацца, разумеюць нават балет Пракоф’ева “Рамэо і Джульета”! Людзям, нават самым простым, патрэбнае толькі сапраўднае мастацтва! Вось і аказалася мая галава над узроўнем таго клятага каляса… І я лепш дазволю сцяць яе, чымсці хоць на сантыметр знізіць яе да ўзроўню, які не адпавядае Чалавеку!

Людзі з такімі цеснымі інтарэсамі, без зразумення, без адчування гістарычнага працягу народа, без зразумення душы народнай, могуць сапраўды прамяняць нашу Радзіму на пустыню – без красы, без гісторыі, без рэха, без памяці… Гэта нішчанне вялікіх духовых народных вартасцяў, скарбаў – прымітывамі!

Прашу Вас вельмі не праймаццца такой драбніцай, як я. Я ведаю Вашыя пачуцці да Бацькаўшчыны, і гэта ёсць тое вялікае, за што цаню Вас і паважаю! Дзякую Вам за тое, што Вы такі харошы, людскі. Пісаць аб гэтай драбніцы Янку Брылю сапраўды няварта. Дайце магчымасць “пераможцам” гэтага “слаўнага подзвігу” нацешыцца рэзультатамі іх намаганняў, поўнасцю адпавядаючых іх маральнаму і культурнаму ўзроўню! Дарэчы, ужо шукаюць плямаў і на сонцы душы самога Янкі Брыля. У Зэльве ўжо ёсць такія людаеды, але я да іх дабяруся, бо я добра ведаю, чаго яны вартыя! Чакаю аказіі.

Калі б была Вам дарога каля нашай хаты, дык заедзьце да нас на агеньчык, хоць на слаўцо! Толькі не сумуйце над гэтай драбніцай. Калі б бачылі В[асіля] Б[ыкава] і Д[ануту] Б[ічэль], – сардэчна ім кланяйцеся.

Ну што, лягчэй Вам? Цалуем з мужам усю Вашу сямейку, як самых дарагіх і харошых людзей!

З павагаю да Вас – Ларыса Геніюш.

P.S. Усякую нечысць буду перці калом з хаты! Даруйце толькі, што нячаста буду пісаць Вам, я буду адпачываць ад зла, буду думаць.

Зэльва, 16 лютага 1969 г.

Сябра Алексей!

Пазаўчора паслала Вам наспех напісанага ліста, але не магу забыцца на горыч Вашых слоў. Хочацца прасіць мне Вас, каб спакойна змірыліся з гэтым. Ніякае неспадзеўкі тут няма! Зусім магчыма, што заўтра загадаюць Вам мяне ганьбіць, кідаць каменні на мой, пургою схлёстаны, паўночнай сцюжай абмарожаны, не раз гарачымі слязьмі ўкраінак змыты, беларускі твар, і я дазваляю Вам гэта, Аляксей Пяткевіч! Гэтым я здымаю з Вас усю адказнасць перад людзьмі і Вашым сумленнем, бо ведаю ўсю сілу рэпрэсіі, і ўсю нашую бездапаможнасць, і бяспраўнае існаванне ў сённяшні час.

Дзякую Вам за шчырыя словы, я не забуду аб іх, бо былі яны з сэрца. Вышэйсказанае я асабіста Вам дазваляю. Гэта не час, калі стаяць над народам трыбуны народныя, якія жывуць народам і для народу. Сяння – стаяць чыноўнікі, якім абыякавы наш лёс і мова, якой яны самі ахвотна і беспаваротна выракліся, гатовыя на першы загад вынішчаць усё беларускае ў Беларусі. У адрозненне ад літоўцаў, якія ўмеюць і другім дагаджаць, і свайго народу не крыўдзіць, нашыя гатовыя нішчыць сваё і без загаду! Што і робяць.

Нядаўна я чытала высказванні расейцаў аб іх мове. Гэта так узварушліва, так люба, цёпла, па-сыноўску, што здаецца, такія людзі ніколі не змогуць шанаваць халуёў, якія выракліся свае Маці, каб толькі атрымоўваць 500 руб. ці 1200! Вось я і не дзіўлюся, што яны выкінулі мой “Куфар”, па-іхняму “чамадан”, бо проста запахла гэта для іх калгасам, а яны ж цяпер самі з катэджаў і танцуюць твіст ды падкідаюць нагамі беларускую мову нават на подступах у Гродна!

Усё гэта разумею і ведаю, што такія нішчаць сваё і без загадаў! Я для іх – недабітак, які трэба даканаць павольнымі мучэннямі. Я – беларуска і веру ў Бога, які жах, які страх гэта, якая дзёрзкасць з майго боку! Мова беларуская, як і рэлігія, – дазваляецца, але не рэкамендуецца. Яшчэ на кароўніку – такой бяды, яшчэ – як бутафорыя для чужынцаў, але хацець мовы народу для народу – гэта ужо дыверсія амаль! Рэлігія – мая асабістая справа, а вось за справу роднае мовы ў народзе – змагаюся, як усё чэсныя людзі на цэлым свеце, як кожны рускі, кожны в’етнамец, кожны чэх, літовец, грузін, кітаец! І буду змагацца за яе, пакуль мае вочы будуць бачыць сонца, а душа – адчуваць боль за пакутную долю народу!

Morituri (маючыя памерці) – называлі рымскія патрыцыі людзей, мучэннем і смерцю якіх любаваліся. Недзе і ад мяне, якую не перастаюць мучыць, яны таксама хацелі б пачуць перад смерцю: “Ave Сaeser imperator, morituri de salutant!”. Як ад кожнага, хто сяння піша! Ад мяне?! Устыд некалі будзе беларусам за ўсе мукі мае і маёй сям’і, за ўсе здзекі над паэтам, да якіх яны прыкладалі рукі! Не аднясе Нёман у шырокае мора болю майго, бо не той сяння час! Ён застанецца ў народзе і доўга, доўга будзе пакутаваць па ўсіх сцежках майго змагання за наш народ!

Гэта апошні мой ліст да Вас – каб лягчэй было жыць Вам, каб цень асобы маёй, прайшоўшай усімі пакутамі турмаў, не падаў на дарогі, якімі пойдзеце! Не гневайцеся на мяне, я заўсёды ў жыцці адна, гэта мой лёс, на які не крыўдую. Ніхто з людзей не навучаў і не навучае мяне, як жыць для маёй Радзімы, і не хачу, каб хоць адзін з Вас адказваў за сяброўства са мною! Ніхто мне не пашкодзіць і не паможа, на кожнага ўскладзена столькі, колькі яму ўнясці. Адна я не слухаю сяброў, якія жадаюць мне спакою, дастаткаў, грошай, пахвалаў і т.п. Адна, бо адна мая Бацькаўшчына, нішчаная вякамі, пакрыўджаная ў сваіх граніцах, пазбаўленая правоў і мовы, – адна...

Адзін быў і мой ахвяраваны на здзекі ў дзяцінстве сын, якога выратавалі нават палякі, адзін і мой муж, якому таксама сэрцам не адарвацца ад роднага... Мае вершы – гэта простая мова да майго народу і толькі да яго, бо калі ён, запалоханы, часам і крыўдзіць мяне, то сапраўды не знае, што робіць... Мне забралі бацькоў (умярцвілі), братоў, разбурылі хату, у якой я вырасла, выцялі дрэвы, пасаджаныя маімі рукамі, зааралі сцежкі, якімі хадзілі надзеі, юнасць, чалавечнасць ды бродзіў бунт за ўсе крыўды народу... Што ж, не ўсё падуладна разбурэнню і плугу, крыўдаў зробленых людзям не прыгараць... Для таго, знача, загінулі “кулацкія” браты мае ў баёх з фашызмам, каб тыя, якія за смерць іх засталіся жыць, абвівалі зноў калючым дротам ногі мае і душу маю за беларускасць…

Што ж, я веру ў Бога, і няхай будзе воля Яго!

Застаюся з глыбокай пашанаю і ўдзячнасцю да Вас – Ларыса Геніюш.

Зэльва, 27 лютага 1969 г.

Сябра Мікола!

Ліста Вашага атрымала, адказваць усё не было часу. У нас – па ранейшаму, муж паправіўся, і я рада. Знялі, даслоўна знялі з работы нашага “глаўурача”, таго, памятаеце, што ўсё нас “еў”. Знялі яго, як мне казалі ў бухгалтэрыі, за вельмі брыдкія справы, але ён ужо працуе ў Гродне на шмат лепшай пасадзе. Суровыя нашыя законы не для такіх, як ён… Справа, безумоўна, не мая… Пішу Вам сяння з прычыны Сашы Б[елакоза]. Пасылаю яго ліста. Што там робіцца – зразумець немагчыма. Я чула, што ад яго зажадалі, каб адрокся беларускай мовы і клопатаў аб ёй. Так мне расказвалі, бо самога Сашы я не бачыла. Гэтага, безумоўна, ён не зробіць, і таму чалавека з’ядуць. Як бачу з яго ліста, ужо пачалося. Колькі я яго знаю, дык адзінай яго заганаю ёсць беларускасць – у сянняшнім разуменні заган. Жаль неімаверны. Чалавеку трэба дапамагчы, не пакідаць яго самога супраць гэтых усіх гіенаў. Чалавек ён савецкі, афіцэр запаса, ленінец па пераконаннях, добры, вельмі добры настаўнік, добры сем’янін, не п’яніца, не распуснік, чалавек улюбёны ў культуру, збіральнік усяго вартаснага, народнага. І каму ён можа замінаць? Ці не здаецца Вам, што тут нешта не штымуе? Адчуваецца загад яго нішчыць. Бо іначай гэтага ўсяго зразумець нельга! У чым тут справа?

Я яму парадзіла звярнуцца ў нашае ЦК. Колькі хто туды ні звяртаўся, дык заўсёды быў, прынамсі, уважна выслуханы, і адпаведна яму альбо парадзілі, альбо дапамаглі. Я не думаю, каб беларускае ЦК і на гэты раз паставілася супраць беларускай мовы, гэта было б нелагічна. Хачу, каб і Вы са свайго боку гэта яму парадзілі, бо ён даволі ўпарты. Як чалавеку жыць, як яму працаваць у такой грызні – ведаю найлепш па сабе, таму прашу Вас каб як найхутчэй выясніць усю гэтую справу і даць чалавеку нармальна жыць, як кажуць, без інфарктаў і працаваць нармальна без страху ад беспадстаўнае напасці.