Чтение онлайн

Сход пачаўся трывожна і дзіўна. Ермачэнка, які заўсёды быў старшынёю сходаў, на гэты раз аб’явіў: «Старшыня арганізацыі не можа быць старшынёю сходу!» Ён пачаў прапаноўваць іншых і мяне ў тым ліку, усе чамусьці адмаўляліся, В. Захаркам пачынаючы. Настрой рабіўся трывожна-напружаным. У гэты час увайшоў мой муж, якому Ермачэнка тэлефанаваў на працу, каб ён з’явіўся. Не паспеў той увайсці ў хату і адумацца, як прызначылі яго, першы і апошні раз у жыцці, старшынёй сходу гэтага камітэту…

Усе чакалі. Ермачэнка знік у раскошы пакояў, адкуль прынёс гатовае пасланне таму клятаму фюрэру, якое і зачытаў усім прысутным! Сябры замоўклі, але пасля пачалі даводзіць, што камітэт гэты — арганізацыя апалітычная (хто ж тады славянам нейкую «палітыку» дазваляў?). І таму не мае права на падобныя тэлеграмы. Ермачэнка лоўка вывернуўся, кажучы: ну, тады гэта будзе ад бел[арускай] калоніi ў Празе.

Сказаць, што мы — супраць, гэта было б роўным чынам ісці ў Асвенцым. Гэтая камедыя не была таго варта! Але пратаколу сходу гэтага падпісаць з нас ніхто не мог і ніхто не падпісаў!!! Клятую тую тэлеграму падаў назаўтра сам не меней кляты Ермачэнка, паставіўшы пад яе імя, якое яму найбольш спадабалася, імя «старшыні сходу»…

Сталася правакацыя. Я хацела спачатку сабраць подпісы пад сапраўдным пратаколам гэтага свінства, але пачыналася вайна, ды людзям ці ўсім паверыш? Так і засталося. Я вельмі горача занялася паэзіяй зусім не для Рэйху, а для падтрымкі сваіх землякоў і іх вернасці сабе і Радзіме. Хто думаў, што гэты няшчасны фарс з тэлеграмай воляй нядобрых людзей прарасце ў такую агіду...

Тут мне сорамна, але не за сябе... У тым жа камітэце быў маленькі архіў камітэту, і вось аднойчы той архіў згінуў. Ну, згінуў ды згінуў, ды пры тым у яго хаце. Але якое было маё здзіўленне, калі ў 1948 г. мне ў мінскай страшнай круглай турме паказалі яго мае, ліхой памяці, следавацелі.

А яшчэ болей я здзівілася, калі ў пратаколе, якога ніхто з нас не падпісаў, я ўбачыла ўсе, гуськом напісаныя нашыя «подпісы», акуратна пераведзеныя следавацелем пад капіроўку на тым, нікім не падпісаным, пратаколе… Гэта была недзе тая паперка, якую паказвалі беднай Веры Вярбе, з чаго тое дзіця магло і зрабіць такія дзіўныя ды ненармальныя вывады. Прозвішчы, як я з’арыентавалася, былі ўзятыя з нашых анкетаў…

Гэта быў момант у маім жыцці, калі я пажадала ісці лепш на ўсе мучэнні, каб ніколі ў будучым не нясці нават найменшай маральнай адказнасці за падобную «справядлівасць»… Вось каму і навошта аказалася патрэбнай гэта т. зв. «тэлеграма» — пустая шушамець барабанных, адпаведных да якасці ненармальнага фюрэра, слоў, аб якой іначай нават сабака нідзе не загаўкаў?..

Я зненавідзела людзей, якія велікадушнасць, дыпламатыю і розум пераможцаў замянілі новым тэрорам і сваімі няпраўдамі. Я толькі пытаю сябе: за што палеглі мае маладзенькія браты з кляймом «кулакоў», з сэрцам патрыётаў? Я добра ведаю, што прычынай майго зняволення была мая першая кніжка, як і прычынаю вось гэтай камедыі з’яўляецца кніжка другая.

О, харошы Максім Танк, я ж так не хацела зноў друкавацца… Нічога, я прывыкла да болю, але за што такая напасць на Вас? Ні яўрэй Вальфсон, ні маэстра Забэйда, ні стары камуніст Жук, ні мастак Салавей і інш., ніхто з сумленных людзей Вам іначай аб гэтай справе не скажа. Усе яны ў Празе і ніводзін з іх за гэтую дурніцу не пацярпеў, як не пацярпелі і тыя тысячы рабочых, якіх страх гнаў на мітынгі, бо з шалёнымі няма жартаў!

У Празе быў загад — даць аднаразова на нямецкі чырвоны крыж забылася якую частку зарплаты. Мы далі — смешна, як для лекара, малую частку, мо жабрак не наважыўся даць меншай, нас і за гэта судзілі, нават не пацікавіліся запытацца ў чэхаў, як у той час з гэтым было?

Яшчэ раз кажу: ніхто з нас гэтага не падпісваў, але думаю сабе, хто з нармальна думаючых людзей мог бы асудзіць нас за тое, калі б нас змусілі гэта зрабіць? На лёгкую вагу кладзе нехта людское жыццё, калі шкадуе, што людзі не папаўнялі гэкатомбаў Гітлеру дзеля жэстаў!!!

І так: ніхто тае тэлеграмы не падпісваў, і пасылаў яе сам Ермачэнка, падпісваючы яе так, як некаму было выгадна, з разлікам на далейшую смуту і бясконцае знішчэнне маральна і фізічна няшчасных людзей няшчаснага Краю…

З пашанай да Вас заўсёды — Ларыса Геніюш.

Р.S. Следчы мой, нехта Коган, казаў, смеючыся, што вялікую суму атрымаў Ермачэнка за гэтую тэлеграму, ад каго — не сказаў…

Л. Г.

Зэльва, 21 траўня 1968 г.

Дарагія і паважаныя!

Атрымала Вашага ліста і задумалася… Гэта было ўчора ў абед, а вечарам моцна ў мяне паднялася тэмпература. Сяння крышачку лепей. Я прастыла, гэта зусім не нервы. Я такі пісала Вам, што не паеду, а то, напэўна, было даволі непрыемнасцяў і для Вас… Знаю, што Вы не прызнаецеся, але я гэта прадчуваю.

Жаль мне Аляксея Нікіфаравіча… Дзе яму падзець усе свае непрыемнасці, а тут яшчэ і дзеля мяне… Сказаць па праўдзе, то мне тут нічуць не лягчэй, як яму… Кожнае шчырае беларускае слова выклікае вось такія рэакцыі… Брудкая і гадкая тактыка “травіць” беларусаў за роднае слова на іх жа зямлі! А яшчэ так хораша друкаваў мяне ў “Зары над Нёманам” Жалкоўскі. Жаль будзе, калі і яго “ўкусяць”…

Дзякую Вам, што шчыра мне ўсё напісалі. Так жа шчыра скажу Вам, што не магу іначай думаць, як па-беларуску, іначай пісаць – толькі так, як дагэтуль, і дыхаць не магу іначай, як толькі для Беларусі! Мы – малады народ, і справа нацыянальная для нас будзе яшчэ доўга актуальнай у першую чаргу! Я арыентуюся, што робіцца ў Гродна, і за чые інтарэсы там ідзе барацьба… Магу Вам толькі шчыра сказаць, што – не за беларускія… Толькі ж ёсць і шляхотныя, чэсныя людзі на свеце, і я веру, што болей як падзялілі нас, ужо не падзеляць, не знішчаць!

Як добра, што хоць Вы не гневаецеся на мяне за той мілы, за столькі гадоў адзіны, вечар, дзе я адчула столькі шчырасці замест “траўлі”… Было мне так добра, і я вельмі Вам за гэта дзякую! Гэта, можа, апошні вечар на Бацькаўшчыне, бо пачынаю думаць аб тым, каб выехаць згэтуль. Мужу зацяжка… Ды ў нас тут нікога са сваіх няма, не будзе нават пры кім памерці. Нікому пакуль што аб гэтым не гаварэце.

Учора напісала ў гарачцы Вам даўгога ліста. Спаліла яго. Усё не магу змірыцца з тым, што Аляксей Нікіфаравіч [Карпюк]за мяне пацярпеў… Я асабіста нікому ў жыцці не раблю зла, гэта маё жыццёвае credo, і падобныя метады для мяне агідныя, як праступнасць… Мне так душна стала, так не вытрываць усяго гэтага здзеку над намі…

Прабачце ласкава мне за гэткі мой тэмпературны ліст…

Шчыра вітаю Вашу сямейку і маю Ніначку. Болей і баюся каго вітаць…

Ваша Ларыса Геніюш.

Зэльва, 12 чэрвеня 1968 г.

Даражэнькія!

Дзякую за ліста. Туліпаны Вашыя цудоўныя, і такіх у мяне няма. Ёсць два белых ад п. Кароль. Муж некалі ў яе выпрасіў.

Цяпер я амаль нікому не пішу, нейкі жаль, боль і злосць усе разам мяне замучаць… Зноў трагедыя, зноў правакацыя. Тое, што пачало гестапа ў 1941 г., прадаўжаецца сяння, толькі другімі рукамі… Найболей агідна, што ўсё гэта робіцца сведама, брудна. Не хачу тут больш жыць, не магу дыхаць болей гэтым паветрам няпраўды і правакацыі! Мусіць, падобнае можна тварыць толькі над беларусамі… Якая агіда…

Не буду Вам пісаць, у чым справа, гэта будзе знаць Лёня, датычыць той газеты з Магадану, той справы. Як усё лжыва, як усё хітра, як подла… Толькі цяпер я поўнасцю зразумела, дзе я жыву… Не, мне нічога не грозіць, але я не магу змірыцца з махлярствам, і не зміруся… Прычынай, безумоўна, кніжка… Трэба ж нейк яе апаганіць.

Так трымацца, так змагацца з усім нямецкім усю вайну, так ратавацца ад Ермачэнкі, ад усіх яму падобных правакатараў, так горда і высока несці ў сэрцы шляхамі ўсіх цярпенняў сваю Беларусь, і бачыць і чуць такую агіду – гэта я ўжо не вытрываю. Толькі пытаюся сябе: дзе я? што за “гестапа” зноў навокал? Скуль столькі ілжы? Прыеду – дык усё раскажу. Галоўнае, што ўсё гэта ўплывае на ўсіх пражанаў і на Забэйду, якога не хочуць сюды пускаць, і яны ўсе ні ў чым не вінаватыя. Проста страх!