Чтение онлайн

Мову Маці, кажуць, не забыць.

Для мяне ж гэта не модна, толькі родна,

Гэта так, як піць, як есць, як жыць.

Дзякую за кніжкі, а за ліст – асабліва. Разлічымся за іх пры сустрэчы, бо Марыя Міхайлаўна рашуча адмовілася мець нешта супольнае з нашымі фінансавымі разлікамі… На маё 60-годдзе чэхі дадумаліся паклікаць нас да сябе! Смешна! У такі дзень людзі бываюць у сваёй хаце, і іх сябры і пабрацімы вітаюць іх і старожаць, каб усякія нелюдзі і злыдні хоць у гэты дзень не муцілі вады ў крыніцы.

Болей я з А[ляксеем] К[арпюком], безумоўна, не сустрэнуся. Проста таму, што не маю намеру сядзець 15 сутак, якія даюць цяпер, калі некаму рашучым узмахам рукі забароніш раніць і паганіць тваё найсвяцейшае.

Спяшаюся на пошту. Вітаем Вас усіх і цалуем з Іванам Пятровічам – Вашыя Геніюшы.

Зэльва, 6 кастрычніка 1969 г.

Даражэнькія!

Што ў Вас, як здароўе Марыі Міхайлаўны, якая цяпер Марынка, які Вы? (Што душа беларуская – я не сумняваюся.) На Зельну я шчаслівай нагодай (аўтобусам АН БССР з супрацоўніцамі Акадэміі) заглянула ў Гудзевічы. Было гэта над вечар. Саша і Вера [Белакозы] адпраўлялі на аўтобус гасцей з Гродна. Вас, на жаль, не было. Белакозы горка сумавалі з гэтай прычыны. Міхаська – высокі, танклявы, хораша гаворыць. З твару ён падобны на бабу Белакозіху, з чаго яна вельмі рада.

Экспедыцыя АН (дзве жанчыны, Збралевіч і яшчэ адна, малады студэнт-хімік, Саша Ярашэвіч – энтузіяст беларускай даўніны і архітэктуры, ды бурклівы шафёр) – у пошуках старых беларускіх выданняў, кніг, дакументаў і т.п. Галоўнае – шукалі па цэрквах і касцёлах, але – нідзе нічога! Усё гэта даўно некім забрана, і стары дакумент з Гудзевіцкай царквы, пісаны на беларускай мове і з каралеўскім подпісам, – таксама згінуў. Дарма мы ездзілі.

Белакозы частавалі нас шчодра, спалі мы добра. Я там была толькі ноч. Мне здавалася, што Вера і бабуся нейк незадаволена крывіліся, можа, было нас замнога, а можа, яны – проста на Сашу, які лішне выпіў. Мне было так прыкра, што я раніцай уцякла дамоў і не магу ім напісаць да сяння… А можа, мая асоба выклікае небяспеку, якая адаб’ецца на спакоі іх сям’і ці на матэрыяльным боку іх благабыту? Бог ведае, але мне было горка… Была там і Юлія Бібіла. Мне яна спадабалася. Я ёй туды прывязла ніцей.

Быў у нас Мікола П[рашковіч] з Ірай Крэнь і адным студэнтам – у самы сезон баравікоў. Было цікава. З Прашковічам цяпер – не тая гутарка! Вось змяніўся сябра! Прычапіўся, каб бралі грамадзянства. Чуць мы не пасварыліся. Нас пусцілі з няволі таму, што ў ААН была дамоўленасць аб звальненні ўсіх не грамадзян СССР. Мы ніколі ў жыцці не былі грамадзянамі гэтай дзяржавы! І што яны зробяць з намі, калі мы будзем іх грамадзянамі – мне неахвота думаць. А Мікола П. гэтага ніяк не цяміць. Адным словам – на нас анафема! На мяне… Ну што ж, не першы раз.

Юра быў у Балгарыі, праездам у Чэхі. У 1963 г. (нас звольнілі 4 чэрвеня 56 г.) адначасова напалі на ўсіх нашых знаёмых у Чэхах і пазабіралі ўсё вартаснае. Людзі паказалі Юры паквітаванні… А былі вершы, дзённікі, карэспандэнцыя, архівы – мае і не мае. Былі рэчы, кнігі і г.д. Такая жудаснасць – як быццам мы былі ўжо нябожчыкі! Як гэта так абакрасці?! І дзе гэта ўсё падзелі? Там былі вартасныя для народу рэчы. Была копія апошняга ліста кс. Гадлеўскага перад расстрэлам яго гестапаўцамі, былі апошнія, абрызганыя крывёю (кроў – горлам!) паштоўкі дзядзькі Васіля Захаркі, дзе ён мяне выклікаў, каб радзіцца, што яму рабіць перад смерцю з паўнамоцтвамі Ураду… Былі дзесяткі фатаграфіяў Ураду і г.д.

О Божа, колькі ж можна? Адно сумленне і стойкасць маю яшчэ не раскралі! Адскакваюць, як ад каменнай глыбы! Дарога мая, сцежка зрабілася вузенькай-вузкай і вядзе яна ўжо ў магілу…

Як мала я змагла зрабіць! О Божа, як мала! Усё – быт, хата, бульба, гарод, муж… А жыццё і ўцякло… Быў у нас М. Грынчык і настаўнік з Гродна – Дрозд. Добра пагутарылі. Я Вам удзячная, што Вы далі мне магчымасць раз выступіць перад сваімі людзьмі ў Гродне! Я Вам шчыра ўдзячная! Я так люблю выступаць перад суайчыннікамі, але толькі так, як дыктуе сэрца.

Мелася да нас прыехаць Дануся Б[ічэль] з Васілём Б[ыкавым], але, відавочна, баяцца і яны. Няхай! Чаго баяцца? Што значаць усе багацці свету, калі наша Бацькаўшчына менавіта сяння патрабуе нашай мужнасці, нашай славы, падтрымкі, ратунку! Ці ж варта жыць для нечага другога?!

У жніўні аднойчы завітаў да нас адзін джэнтльмен і кажа: “Столькі бачыў Вашых партрэтаў, фатаграфіяў, гэта Вы будзеце Л.Г.?” Думаю сабе – скуль і дзе тыя мае партрэты? Ажно ён кажа: “Я беларус з Аўстраліі”. Тут мы і пачалі выціраць слёзы… Ён ужо ўдома. Прывітанні даходзілі толькі з Польшчы і з Чэхаў… Пішуць ужо і з Дэтройту, просяць кніжку, спасылаюцца на яго…

Жаль Арсенневу, памерлі яе муж і адзіны сын. Яна цяпер глядзіць унукаў. Памерлі, наагул, многія… Мікола Абрамчык пры смерці. У яго рак. Яго намеснікам цяпер – Вінцук Грышкевіч. Маральна ім там нялёгка. Казаў, што ў “Голасе Радзімы” заўсёды поўна маіх вершаў, а я аб гэтым паняцця не маю! З трудом верыў!

Пішуць з Польшчы, што патрэбны нам рынг, і час ужо на яго выходзіць… Я згодна! Пішу Вам праз свайго чалавека, можа, не падвядзе… Тут даходзяць да нізасці ў здзекаванні над намі. Маўчымо. Горай, што цяжка Івану Пятровічу. Пачынаецца з матэрыяльных умоваў…

Некалі ў зняволенні жонка Зарэцкага расказвала мне, што яе муж і др. пісьменнікі прыехалі ў Парыж, і там у іх нехта спытаўся: “Дзе Беларусь, гэта там, дзе Жмудзь?” – “Ага, там, дзе жмуць”, – адказаў Зарэцкі… Вось цяпер жмуць мяне, аж іх чорт бярэ! Не думайце, крый Божа, толькі, што нам трэба нечым памагаць. Вось жа не! У нас яшчэ ёсць грошы за кніжку, ды і муж сяк-так ходзіць на працу. Гэта ўсё – другарадная справа.

Напішэце аб сабе хоць пару слоў, як жывы. Кіньце картку без подпісу, я пазнаю яе па почырку. Мне так часта думаецца пра Вас. Аба мне што толькі ні выдумоўваюць! Толькі Вы верце мне, маім вершам! Няхай дурні вераць дурніцам! Мяне дзівіць толькі іх нізасць і агіднасць метадаў барацьбы са мною! Найболей баліць, што судзілі, мучылі мяне, і цяпер здзекуюцца нада мною – беларусы… Няўжо ў нашых не засталося ні каплі сумлення? Няўжо гэтыя людзі злепленыя толькі з халуйства і страху? О, сыны беларускія, няўжо іх не будзе?! Нават дзікары не здзекуюцца над жанчынамі! А які бруд яны льюць на Н. Арсенневу!..

Калі ёсць у кнігарні, то пашлеце мне пару “Невадам з Нёмана”. Просяць іх аж з Дэтройту (ЗША). Баюся слаць, але не вытрымаю, каб не выслаць!

Не магу забыцца на Вашага ліста, поўнага адвагі і праўды! Хаваю яго і ў думках часта на Вас апіраюся. Як там усе нашыя? З А. Карпюком мне сустракацца не хочацца… Сяння прыслаў сваю першую кніжку Г. Вельмі ён стаў нізкі як чалавек, нізкі сапраўды, але вершы яго добрыя і кніжка ўдачная. На наступны год, 27 ліпеня, мне будзе 60 гадоў. Недзе прыедуць дзеці, можа, яшчэ хто адважыцца з сяброў. Калі б было магчыма для Вас, дык завітайце! Будзе мала выгодаў, але многа радасці з Вас і шчырасці і цяпла між сваімі. Гэта, безумоўна, калі дажыву я…

Вось і ўсё. Зараз прыйдзе Аня па ліста. Яна Вам пра сябе раскажа сама, яна проста свая і разумная дзяўчына. Хораша напісаў пра Вас Чыквін у “Ніве”, чыталі? Як працуецца? Дзе былі летам? Прабачце, што Іван Пятровіч надакучае Вам. Яму проста хочацца з некім пагаварыць. Доўга ён ужо нідзе не бывае. Свой водпуск правёў у Росі.

Пішу Вам як людзям дарагім і блізкім. Не пішу нават Ніне, сястры сваёй, бо і яна мне далей за Вас. Перадайце ёй прывітанні. Многа мне ні пішэце па пошце! Не хочацца дрыжаць за Вас, дарагія!