Чтение онлайн

Жадаю Вам усяго добрага. Ваша Ларыса Геніюш.

Зэльва, 30 кастрычніка 1969 г.

Шчыра паважаны сябра!

Імя Ваша мне ведамае. Вельмі ўдачныя пераклады з чэшскай і польскай моваў зрабілі яго папулярным. Многа добрага я чула аб Вас таксама і ад маіх сяброў. Дзякую за ліста і ўвагу.

Смерць др. Ф. Ціхага і для мяне яўляецца сумнай нечаканасцю. Ён вельмі цяжка перажываў смерць свае жонкі, відавочна гэта і скараціла ягоныя дні. Што ж, гэта непазбежнасць, і нам, жывым, застаецца толькі шчыра пажадаць яму, каб памяць аб ім намнога перажыла яго век. Страта гэта і для нас, беларусаў.

Што да справы, у якой Вы да мяне звяртаецеся, дык, на жаль, мушу Вас расчараваць. Нічым і не ў чым не магу Вам дапамагчы. Вас асабліва цікавяць 20-30 гады. Дык вось: я прыехала ў Прагу толькі ў самым канцы 37 году і не пазнала нават асабіста выдатнага палітычнага і культурнага дзеяча, беларуса др. Тамаша Грыба. Неўзабаве пасля майго прыезду давялося быць на яго крэмацыі. Як я пасля з’арыентавалася, дык гэта быў адзіны беларус, у якога былі моцна наладжаныя бел-чэшскія cувязі. Чэхі, з якімі мяне знаёміў мой муж, не былі літаратарамі, ды і я сама ў тую пору яшчэ нідзе не друкавалася, і ўвесь мой боль і бунт супраць нядолі майго народу мірна сабе ляжаў у сшытках…

Час тады быў не меней неспакойны, як сяння, асабліва пасля анексіі Аўстрыі. Я пазнавала народ, ягоны ўрад і палітычную cітуацыю толькі з прэсы, з літаратуры і з розных падзеяў на вуліцах Прагі. Ад іх я вучылася даражыць родным, цаніць славянскае і за сваё змагацца.

Мне давялося бачыць неверагодную рэч: народ ішоў на мабілізацыю з слязьмі радасці ў вачах, кожны быў гатоў змагацца і гінуць за сваю незалежнасць! Давялося таксама бачыць і горкі народны боль і паніжэнне, калі без бою трэба было адрываць часткі рэспублікі і аддаваць ворагу…

Бачыла і прыход немцаў у Прагу, і маўклівы, зацяты пратэст народу, які цяжка нёс чужое нашэсце і, акружаны, перанаселены, невялікі, не мог адкрыта выступіць супраць акупантаў.

Чэхі, наколькі маглі, вярталіся да класікі, выдавалі лепшыя творы сваіх “buditelu”, падтрымлівалі дух свайго народу.

У Нямеччыне паявілася шмат беларусаў – палонных з польскай арміі, рабочых. Трэба было думаць нам аб сваіх, вось тады я пачала друкавацца. Што я тады пісала – Вам гэта ведама… Сяння я сама здзіўляюся, як падобнае тады праходзіла, і як выйшла мая першая кніжка “Ад родных ніў”. Выйшла яна ў Чэхах і была яна ў духу народу, які і сам, як мог, ратаваўся духова супраць дэнацыяналізацыі і бесчалавечнасці. Вось тады і звярнуўся да мяне др. Ф. Ціхі – праз маіх знаёмых, сям’ю Галікаў. Др. Ф. Ціхага я не бачыла ў жыцці! Памятаю, як ён напісаў мне, што знішчыць усё, што напісана эміграцыяй за 25 лет у Чэхаславаччыне, і пакіне толькі мае вершы, якія перакладае на чэшскую мову, каб надрукаваць іх: “v dobe, khra se kvapem blizi”… Тады я яму паслала кніжку праз Галікаў.

Пасля было асвабаджэнне Прагі, пасля яшчэ многа падзеяў, і на запатрабаванне савецкага ўраду – наш арышт. Вось тут самае трагічнае. З вязніцы, баючыся за сына і за тое, што згінуць у пакутах і я, і мой след, я звярнулася да Ф. Ціхага, каб ён некалі пераказаў людзям, дзе я і што са мною. Тут, у вязніцы, з гора, я наткнулася на варожы, амаль страшны твар чалавека, які не толькі не меў крыху літасці нада мною ці нейкай чалавечай спогадзі, але яшчэ пісаў мне, ці не ведаю, дзе др. Янка Станкевіч (які працуе над Аль Кітабамі), што трэба пасадзіць і яго…

Гэта было для мяне настолькі страшна, што не магу забыцца аб гэтым і сяння…

Я ведала, што няма ў мяне ніякай віны, і толькі таму да яго звярнулася. De mortius aut bene, aut nihil – так, але ж няхай будзе праўда!

Зэльва, 16 студзеня 1970 г.

Даражэнькая Раіса!

Нарэшце атрымала Вашага ліста з паедкі да сяброў і вельмі ўдзячная Вам. Узварушаная мілым святочным прывітаннем і памяццю дарагіх людзей. Што да радасці сябру, то гэта зусім не мая, а Вашая заслуга, я і не ведала б.

А Месячык вельмі многа зрабіў для таго, каб выйшаў з мяне паэт. Бывала, пашлеш яму 11 вершаў, а ён раскрытыкуе іх, добра высмее і ледзь адобрыць – адзін! Сурова ён “лупцаваў” мяне за найменшыя памылкі, а пасля быў рад! Я лічу гэта сапраўдным сяброўствам. Ён жа ніколі не пахваліў мяне ў друку, добрага слова не сказаў, і гэта правільна, ён баяўся, што я сапсуюся. Добра, што быў эфект, як пішаце. Ну зразумела, гэта ж – як з таго свету. Дзіўлюся, што Вы вытрымалі і не сказалі раней. Нічога бабскага ў Вас няма, і гэта добра. Хацелася б чуць, як дэкламуеце, лэдзі. Напішэце мне хоць крыху, колькі было гасцей, як здароўе “нованароджанага”, Ксені, як другія іх дзеці?

Што да пасылкі з Чыкага, то яна расстроіла мяне зусім. Яны летась напісалі мне цудоўнага ліста, разумнага прытым, і аб пасылцы, якую “на днях высылаюць”. Я адказала ім, паслала сваю кніжку. Яны не адпісалі на ліста, не ведаю, чаму. Я непакоілася за пасылку – выраз сяброўства, і мне так не хацелася, каб яна загінула. Гэтай жа, “нарэшце высланай”, пасылкі я не магу прыняць – зразумейце! Ды нам яна тут не ёсць неабходнай. Жывуць жа людзі і за 60 руб., а калгаснікі, калі яны не механізатары ці жывёлаводы, маюць і таго меней.

У нас усе грошы ідуць на кніжкі, і ўсе пакоі, усе сталы і шафкі імі заваленыя, а адзін пакой – дык паўнюткі! Усё жыццё яны гінуць мужу, і ён зноў іх збірае! У 56 г., калі мы варочаліся дамоў, адзін сябра ў Баранавічах даў мужу 150 руб. У нас нічога не было, у мяне – адна пара бялізны, а ён купіў за 45 руб. “Беларускае ткацтва” і яшчэ кніг на ўсе грошы! Так у нас. Ён рад падвойныя экземпляры аддаваць людзям.

Раіса, зразумейце: нам малаважныя ўсе матэрыяльныя вартасці, але на людзях, на іх адносінах да нас, да беларускіх спраў, літаратуры, культуры і г.д. нам вельмі залежыць! Вам я дзякую за пасылку, яна была ад сэрца, а іншых мне сапраўды не трэба. Калі б мне залежала на вышэйсказаным, дык нам няблага жылося б… Усё.

Юра нам піша, пішуць і ўнукі. Маю ўражанне, што сын нарэшце паразумнее. Жыццё маё вельмі складанае, паслала Юры невялічкі нарыс, і той не дайшоў… Недзе пагінулі мае ўсе чарнавікі…

Я думала сабе: Вы там узіраецеся на агні Брадвея, а мы тут – на зоркі, на хаты з ёлачкамі, на іней ля свае хаты і на правадах. Крыху мы паздаровелі. Нічога мне цяпер не пішацца, палю печку і кратаюся, нешта раблю. П. Вераніка піша, мацуецца. Ведаю, што ёй цяжка, бо с.п. Муж быў надзвычайны сем’янін і харошы, цікавы чалавек. Яна рада, што я аб гэтым напісала Валі і г.д. Што да тае пасылкі, дык няхай гэта застаецца між намі, каб не было лішніх гутарак. Мы тут наагул не трэплемся словамі…

Спадзяюся, што Вы ўсе мае лісты атрымалі. Дзякуй Вам, даражэнькая Раечка, за ўсё, за ўсё. Як бачыце, я з Вамі вельмі шчырая, разлічваю на гэта і з Вашага боку, бо ў Вас мужчынская галава…

Цалуем і абнімаем Вас шчыра – Янка і Ларыса.

Зэльва, 9 лютага 1970 г.

Сябра Мікола!

Сяння мы атрымалі Вашага ліста. Адказваць Вам няварта было б зусім, бо страх апанаваў Вас нечаму такі, што баіцеся нават напісаць лішні раз. Пішу галоўнае таму, каб узялі ў бібліятэцы “Литературную газету” за 3 сентября 1969 г., прачыталі там і аднеслі Валодзі [Караткевічу] артыкул аб той песні-дрындушцы “Ладзе”, за якую той чучмэк найболей Валодзю папракае. Піша аб той песні М. Тарывердзіеў (кампазітар) і вельмі яе лае! Песня і мне не падабаецца, але паводле законаў Прокшы мы не маім права сказаць гэтага, бо яна па-расейску. Ды і надаела ўжо гэта песня, задоўга яна ўжо пануе па эстрадах і ўсюды. Час на новыя песні, калі гэта эстрадныя, і гэта ўсім зразумела, толькі ж не Прокшам, ён і ў гэтым бачыць тэндэнцыю. Жаль, што я не выразала артыкул з газеты, не мусілі б Вы шукаць. Прашу – знайдзеце яго, бо М[аксім] Т[анк] сапраўды лае яе не меней за Валодзю, але яго Прокша “не прыкмеціў”. Піша яшчэ, здаецца, аб ёй і Е. Валеўская, там жа, толькі 6 августа.