Самоучитель татарского на каждый день
Шрифт:
Еще одна проверка. Прочтите текст. Все ли слова понятны?
й кне
й кне без урманда ял итбез. Ирт белн су коенабыз. Кндез урманда йрибез. Алмаз балык тота. Лйл шифалы лннр ыя. Абый лннрдн гербарий зерли. ни белн мин илк ыям. ти — урман каравылчысы. Ул кне буе урманда йри. Кич белн без берг ыелып, ашыйбыз, чй эчбез, кош сайраганын тылыйбыз.
Поняли ли текст? Наверное, вам непонятны были следующие слова: су коенабыз — купаемся; шифалы лн — лекарственное растение; каравылчы — сторож; сайраганын — как поет.
Теперь задание будет посложнее. Прочтите знаменитое стихотворение Г.Тукая «Родной язык» (1910). Это — и прекрасная песня, которая превратилась в гимн татарского народа. И нет человека, который бы не знал её.
Туган тел
И туган тел, и матур тел, ткм-нкмне теле! Дньяда кп нрс белдем син туган тел аркылы. И элек бу тел белн нкм бишект кйлгн, Аннары тннр буе бкм хикят сйлгн. И туган тел! рвакытта ярдме берлн сине, Кечкендн алашылган шатлыгым, кайгым минем. И туган тел! Синд булган и элек кылган догам. Ярлыкагыл дип земне, ткм-нкмне, ходам! (Г.Тукай)Прочитали? Давайте вместе постараемся перевести непонятные слова: туган тел — родной язык; ткм-нкм — отец мой — мать моя (родители); дньяда — на свете; аркылы — через; и элек — прежде всего; бишект — в колыбели; кйлгн — напевала; аннары — затем; тннр буе — ночами; бкм — бабушка моя; хикят — рассказы (сказки); сйлгн — рассказывала; рвакытта — всегда; ярдме бе(р)лн — с помощью твоей; алашылган — ставший понятным; шатлыгым — радость моя; кайгым — горе мое; кылган догам — прочитанная молитва моя; ярлыкагыл — прости; дип — говоря; ходам — аллах мой.
А теперь приведем литературный перевод этого стихотворения, выполненный Р.Бухаревым.
Родной язык О язык, родной, певучий! О родительская речь! Что еще на свете знал я, что сумел я уберечь? Колыбель мою качая, тихо-тихо пела мать, Подрастая, сказки бабушки, я начал понимать… О язык мой, мы навечно неразлучные друзья, — С детства стала мне понятна радость и печаль твоя. О язык мой! Как сердечно я молился в первый раз: Помоги, — шептал, — помилуй мать с отцом, помилуй нас…Давайте посмотрим другое стихотворение. Там, наверное, почти и не будет незнакомых вам слов. Это стихотворение Х.Аюпова, на слова которого Луиза Батыр-Булгари написала музыку. Называется оно «Сиа гына язган хатлар» («Только тебе написанные письма»)
гр еракларга китеп барсам, Сагынудан синд янса утлар — Бхет тамчылары булып тамар Сиа гына язган назлы хатлар. Ччлре инде чал керс д, Иск тшр берг булган чаклар. Яшьлек тургайлары булып килер Сиа гына язган назлы хатлар. Йрклрд янган сю утын Срелдерми мге шулай сакла — Син кт кен, килер сагынганда Сиа гына язган назлы хатлар…Задание 1. Постарайтесь понять и перевести это стихотворение с помощью татарско-русского словаря.
* * *
Еще один текст о выпускниках одной школы.
Бер класстан сигез медальче
Нижгар. ткн ел Уразавыл мктбен 41 укучы тмамлаган, шуларны сигезе укуларын алтын м кмеш медальлрг бетергннр. Бу хл мктп тарихында беренче мртб булган. Мктпне алтын медальг тмамлаучылардан Глнара хмтбаева хзер Мск экология-политология университетында, Гзл Мхммтанова Россия длт медицина институтында, Лйл Мостафина Казан длт университетыны журналистика факультетында, Гзл Шймарданова Нижгар промышленность м экономика техникумында укыйлар. лбтт, укучыларны шулай яхшы укуында мгаллимнрне д леше зур. Хзер Уразавыл мктбенд 50 укытучы 550 балага сабак бир. Унике укытучы «Халык мгарифе отличнигы» исемен лаек булганнар, математика укытучысы Е.Аляутдиновага «РСФСРны атказанган укытучысы» дигн мактаулы исем бирелгн.
(К.Фйзуллин. — «Татарстан хбрлре», 25 февраль 1993 ел).
В этом тексте, вероятно, незнакомыми вам словами окажутся: Нижгар — Нижний Новгород, мртб — раз, мгаллимнрне — учителей, леш — доля, сабак бир — дает уроки, мгариф — образование, лаек булганнар — удостоились, атказанган — заслуженный, мактаулы — почетный.
Еще раз прочтите текст. Теперь текст станет более понятным для вас.
Ознакомимся еще с одной информацией из газеты.
Татар ашын тансыклаганнар
Саба. Шмрдн урта мктбене 6 сыйныф укучысы Зил Зарипова, 7 сыйныфтан Мдин пслмова м 10 сыйныфтан Айгл Нурисламова быелгы уку елында Тркияд белем алалар.
Алар кптн тгел Шмрднг кайтып киттелр.
Тркияд белем алучы элеккеге укучыларыбыз мктпт укытучылар м иптшлре белн очраштылар.
ткн ел август ахырында Казаннан киткч, алар вл Истанбулга килеп тштелр. Аннан нкарага юл тоттылар.
Шунда бер ай трек телен йрнлр. Шуннан со Истанбулга кайтып укый башлыйлар, трек, гарп м инглиз теллрен йрнлр.
Кптн тгел кызлар Тркияг киттелр. Алар хзер укуларын, яшь зенчлеклрен карап, инглиз теленд трле лицейларда двам итчклр.
Иптшлре белн хушлашканда, кызлар ти-нилрен, туганнарын, иптшлрен, укытучыларын, туган Шмрдн тбген сагынуларын, татар милли ашларын тансыклауларын тагын бер кат иск алдылар.
(Р.Кашапов «Татарстан хбрлре», 26 февраль, 1993 ел).
В этом тексте много слов, знакомых вам. Текст вы поняли, но отдельные слова, наверное, остались непонятными. Возможно, вот эти: тансыклаганнар — соскучились, захотелось кушать, быелгы — нынешний, белем алалар — получают знания, элекке — бывшие, ткн — прошлый, ахырында — в конце, вл — вначале, юл тоталар — держат путь, шуннан со — после этого, кптн тгел — недавно, яшь зенчлеклре — возрастные особенности, карап — (букв. глядя, смотря), двам итчклр — будут продолжать, хушлашканда — когда прощались, тбген — местность (в вин. падеже с аффиксом принадлежности), сагынуларын — как они тоскуют, милли — национальный, тагын — еще, иск алдылар — вспоминали.
Вот, кажется, все трудные слова позади. Еще раз прочтите текст, проверьте свои знания. Вспомните времена глаголов — они имеются в тексте, переведите их правильно.
На этом завершаем наш урок.
Сау булыгыз! Сезг иснлек-иминлек (здоровья и благополучия) телим. Зур уышлар сезг!
Урок 50
Вводные слова. Диалоги.
(Илленче дрес)