Чтение онлайн

Зэльва, 27 студзеня 1982 г.

Добры дзень, Валодзя!

Ліст твой патрос мяне, як патрасае чалавека адкрыты, магільны дол, куды на вечнасць аддаюць зямлі астаткі нашага мінулага, некага, хто быў нашай народнай вартасцю, на гэты раз – у песні.

Лірычны тэнар. Наша народная песня ў яго выкананні была непараўнальна чароўнай у свой час. Яна ўзносіла беларускія сэрцы, прамаўляла дасканаленай вякамі мелодыяй зямлі і вяртала ў лона народу тых, хто нечаму адышоў ад роднага, ад свайго. Была сілай і асалодай для пазбаўленых у той час права на голас беларусаў.

Напішы мне: калі, як ён памёр, хто пахаваў яго і дзе яго пахавалі? Няхай лёгкай будзе яму чэшская зямля. Спачывае там недзе Ф. Скарына і многія сыны нашай Беларусі. Няхай жа ім сняцца сны аб Беларусі!

Час бязлітасна і няўмольна забівае пакаленне за пакаленнем, па якіх пакідае народу сляды. І тут засталася беззаганна выкананая, вынашаная ў сэрцы песняра, ягонае маці і продкаў, выпеставаная доляй народу нашая песня. Высака ўзняў яе сваім майстэрскім, высокамастацкім выкананнем у змрочны для нас тады час. Пасля ён ужо не здольны быў так цудоўна яе перадаваць – позні быў век…

Памятаю яго прыезд у Прагу з разбітай вайною Варшавы. Няшмат было нас у Празе, але ўсе прынялі яго, як роднага. Лёс закінуў там неабыякавых людзей, так што ўсе добра разумелі ягоную вартасць і вартасць нашай песні ў яго выкананні. Перажыўшы вайну, пяяў часамі, каб даць людзям у цяжкі час чысціню і веліч свайго, роднага. На маю думку, рабіў ён разумна, бо адмераны час голасу, таланту і жыццю людскому, і данае Богам, прыгожае і велічнае, трэба сеяць заўсёды, як сеецца зерне на раллю, каб ніколі не загінуў, не звёўся наш хлеб. Зямля родзіць і корміць пры ўсялякіх, самых жудасных варунках, і гэтым перамагае смерць!

Забэйда-Суміцкі не быў нейкім палітдзеячом ці асабліва ахвярным падзвіжнікам-альтруістам. Ён быў вялікім спеваком, па натуры – хутчэй, эгацэнтрычным, бо ведаў цану сабе і адчуваў святасць беларускай народнай песні, якую яму наканавана было ўзняць з пылу сцежак сялянскіх да найвышэйшых, канцэртных вышынь! Дзякуй яму за гэта!

Я рада, што ў часы вайны магла накарміць яго і, як роднага, прыняць у нашай скромнай кватэры, дзе вучыў ён першых літараў нашага сына і перажываў разам з маім мужам усе навіны і жахі беларускай рэчаістасці ў той час. Рада таксама, што мінуў яго і той жудасны, пакутны шлях, які выпаў на нашую долю. Лёс дзеліць кожнаму роўна паводле ягоных магчымасцяў перанесці цяжар жыцця.

Перадачу, аб якой ты пішаш, я крыху захапіла. Была ў мяне якраз госця. Я чула, як казаў дыктар: “Не такі шырокі і высокі куфар, як у Ларысы Геніюш”. Здзівілася крыху.

Апошні час я перанесла цяжкі грып, але ўжо ізноў на нагах. Ад сына і ўнукаў ніякіх вестак. Я не супраць да іх пераехаць.

Аб сваёй кніжцы нічога не ведаю. Юльку за вершык моцненька пацалуй.

Зэльва, 30 студзеня 1982 г.

Даражэнькая Людвіка Антонаўна!

Рада, што Слаўка здароў і ўжо гаспадар поўны ў Вашай хаце. Сяння быў ліст ад Алесіка, малодшага ўнука. Таксама падбіраецца пад гаспадара, клапоціцца, як тут даю рады. Піша, што ў іх цяжка. Надта прыдаліся мае пасылкі. Жаль – нельга болей ім нічога ад нас паслаць. Богу дзякаваць, што хоць усе здаровыя. І што там будзе заўтра? Толькі б спакой нарэшце.

Прачытала Лойкаў “твор”. Гэта ж зашкодніцтва! Уніжэнне і Я. Купалы, і “[Нашай] Нівы”, і ўсяго таго, што было і ёсць для нас дарагім. Які ж шантаж? І каму гэта выгадна? А той “раман” Я. Купалы з літоўкаю… Падобнага я не чула ні ад Мядзёлкі, ні ад кога. Лойка быццам абмінае святое і велічнае, як той чарвяк, рад капацца на сметніку. Разумею Вашае абурэнне. І такі “твор” пойдзе да моладзі… Што ж, некаму гэта патрэбна і выгадна.

Грып мой крыху ўлёгся. Хаджу крыху павольней і цішэй спраўляюся з працаю. Адчуваю сябе, як той Рабінзон Круза на пустым востраве. Акрамя хітрага Жука пры мне нікога.

Ліст Алесіка быў шчыры і разумны. Бог пазбавіў мяне шчасця бачыць час ад часу сваіх унукаў. Абсалютна пазбавіў мяне майго роду. Усё гэта – крывавыя ўспаміны. Найбольшая трагедыя ў тым, што я прасякнутая гуманнасцю, любоўю да людзей, асабліва нашых беларусаў, культураю Захаду, якую спазнала падчас свайго прабывання ў Чэхах. Калі б ведалі, якая ў нас цяпер няроўнасць паміж людзьмі! Радзівіл некалі не быў такім грубым і высакамерным да людзей, як нашае тут начальства! Першага сакратара людзі так і хрысцяць за вочы: “Оберштурмфюрэр СС”. А кожны дрыжыць за сябе, схіляе голаў і грубыя абразы запівае гарэлкаю. Каб не балела…

Калі трэба выконваць, перавыконваць планы, дык не абавязкова такімі метадамі! Людзі як пачнуць мне расказваць, дык хочацца ўцякаць мне адгэтуль, каб не чуць і не бачыць падобнага. Культура – вялікая і святая рэч. Сіла – гэта далёка яшчэ не культура. А тварыць падобнае з людзьмі – гэта альбо ізаляваць іх духова ад спраў дзяржавы, альбо рабіць “дзяржымордаў”, падобных сабе. Вось чаму я з гэтым не хачу нічога супольнага мець. У нас прыгожы Дом культуры, але прыкладу для людзей ад гэтых “дзеячоў” ці нечага вартага дарма чакаць. Беларускага – тым больш. Адзін чалавек расказваў мне, што дачка (не родная) лупіць яго, п’яная прыйшоўшы з клубу дадому. Лаецца бязбожна. Што сярод гэтых клубных “дзеячоў” – адно разбэшчанне і гарэлка. Адно дзяўчо працавала там, дык уцякло. Чалавеку нельга стрываць такое. Хваліць падобнае і мірыцца з ім – гэта немагчыма. Гэта не на карысць ні дзяржаве, ні Беларусі, ні людскасці. Мусяе быць нейкая маральная патрабавальнасць да людзей наагул, а да работнікаў падобных прафесіяў – тым болей! Не на хітрасці і вёрткасці, а на саліднасці трэба будаваць будучыню і болей клапаціцца пра маральны воблік чалавека. Людзі, якія жывуць у мадэрных дамах, дрыжаць ад крыку вечна п’яных суседзяў, ад енку іх бітых жонак, ад лаянкаў, грубасці і нярэдка злачынства…

У Празе падобнага я не бачыла, дык знача, што можна выхаваць людзей на людзей! Розныя былі некалі элементы ў сяле, і вось выплылі на паверхнасць тыя горшыя якасці. Такая нецікавая рэчаіснасць, што нават вершы не пішуцца. Нельга лакіраваць узнёслымі спевамі гэтую безнадзейную рэальнасць…

Вы жывеце ў сталіцы, і я рада, што падобнага не бачыце і не адчуваеце, як пазбаўляюць людзей іх годнасці і дастойнасці. Мусіць, трэба мне прастудыяваць ідэолагаў марксізму. Баюся, што “истины” іх не вечныя і не тыя, якія могуць задаволіць усе духовыя запатрабаванні чалавека. Сіла ёсць сілаю, але трэба мець і свой чалавечы дастойны твар.

Палю печку. Богу дзякую, што ёсць чым. 8 лютага будзе ўжо тры гады ад смерці с.п. Мужа. Бракуе мне гутарак з ім. Таму сяння так шчыра гутару з Вамі. Няхай Бог Вам пашле ўсё найлепшае. “Прарвалася” святочная картка ад Забеля [Зыгмунта Абрамовіча].

Вітайце сваіх! Цалую і абнімаю Вас – Ваша Ларыса Геніюш.

Зэльва, 1 лютага 1982 г.

Даражэнькая Людвіка Антонаўна!

Выслала Вам учора ліст, але самага важнага не закранула. Мяне калаціла учора ад абурэння. Паэт не можа быць абыякавым да сваіх суайчыннікаў, да асяроддзя, у якім жыве, да чужога болю. Рознае ўніжэнне дастойнасці і годнасці чалавека лічу злачынствам! Годзе…

Ці чулі пра смерць Забэйды-Суміцкага? Як, дзе і калі – дык не ведаю. Пісаў мне пра гэта Ягоўдзік. Няхай лёгкай будзе яму чэшская зямля. Прачула выкананая наша-ягоная песня шмат зрабіла ў свой час для народу. Што пра гэта чутно ў Вільні?

Вершы с.п. Вашага сына вельмі добрыя. Эстэтыка, думка, штрыхі затоенага глыбокага пачуцця і дасканаласць формы. Вершы вартыя, і калі іх ёсць болей, дык некаму трэба сабраць іх. Няхай застанецца след па ім у друку. Вершы вельмі харошыя, гэта сапраўды паэзія. Дзякуй Вам за іх.