Чтение онлайн

«Узыходжаньне» — найлепшая за ўвесь дзясятак экранiзацыяў маiх аповесьцяў.

Напачатку перабудовы пісьменьнікі сталі часьцей выяжджаць за мяжу — на розныя кангрэсы, канфэрэнцыі, сустрэчы, вядома ж, па запрашэньні таго боку і за ягоны кошт. Уласнага кошту звычайна мелі 30 % сутачных, што складала такую драбязу, зь якой было сорамна зайсьці дзе ў кавярню. Неяк у Нямеччыну паехала вялікая пісьменьн іцкая група, сярод якой быў і Адамовіч, што мяне дужа ўсьцешыла. Пасьля доўгага карантыну ў Менску Саша пачуваў ся вельмі спрыяльна за мяжой сярод маскоўскіх сяброў, заўжды быў у цэнтры ўвагі, распавядаў, дыскутаваў, жартаваў. На акадэміях ахвотна браў слова і гаварыў дужа разумна, хаця не заўжды так, як таго чакалі. Здаецца ў Кілі, выступаючы перад маладзёвай аўдыторыяй, на пытаньне, ці праўда, што ў Маскве моладзь не злоўжывае наркотыкамі, а болей чытае кніжкі, сказаў, што праблема палягае ў тым, ш т о чытае. Часам лепш не чытаць, а гуляць, скажам, у даміно, бо кніжкі ў нас пераважна створаныя мэтадам сацрэалізму, паводле замовы партыі. А на пытаньне адной фэміністкі сказаў, што ён ня можа падтрымаць ейны рух. Маўляў, учора яму распавялі, як маладая феміністка, калі ёй уступілі праход у дзьвярох, павярнулася і ляснула па шчацэ таго, хто гэта зрабіў. Бо яна за раўнапраўе, а тая ўступка — ёсьць прыніжэньне жанчыны і жаночае годнасьці. У залі ўсчаўся гвалт, фэміністкі паўскоквалі зь месцаў, кінуліся да сцэны, і мы з Адамовічам змушаны былі ратавацца праз чорны ход. Яны гналіся за намі па начной вуліцы аж да гатэлю, апынуўшыся ў якім я сказаў сябру, што болей зь ім не пайду на гэтыя шоў, бо не хачу над сабой заўчаснага лінчу.

Улетку восемдзесят трэцяга году давялося паехаць у Кёльн на пiсьменьнiцкi кангрэс. Дэлегацыя з Масквы была невялiкая, пад старшынствам Сяргея Мiхалкова: Еўтушэнка, Распуцiн, Межэлайцiс, я ды яшчэ нехта. Цудоўны надрэйнскi горад, якi, як i шмат iншых заходненямецкiх гарадоў, за пасьляваенны час падняўся з попелу ваеннага разбурэньня, вабiў прыгажосьцю, уладкаванасьцю i, вядома ж, славутым Кёльнскiм саборам, блiзь якога ў гатэлi мы i жылi. Кангрэс праводзiўся ў залi гарадзкой бiблiятэкi. Выступы былi даволi гарачыя — у сьвеце яшчэ не прастыла людзкое абурэньне з нагоды задушэньня «Пражскай Вясны». Савецкiя пiсьменьнiкi слаба апраўдвалiся, звыкла спасылаючыся на «падкопы англа-амэрыканскага iмперыялiз-му». Але самае яркае выступленьне належала Генрыху Бёлю, слухаць якога на плошчу перад бiблiятэкай сабраўся вялiзны натоўп гараджанаў. Гэты выдатны нямецкi пiсьменьнiк, змагар з фашызмам i бальшавiцкiм таталiтарызмам, працiўнiк ракетна-ядзернага шаленства, скончыў сваю прамову цытатай з Шэкспiра: «Чума — на оба ваших дома», i слухачы ў залi i на плошчы наладзiлi яму авацыю.

Пад той час я ўжо ведаў з успамiнаў Бёля i ягонай аўтабiяграфii, што мы зь iм па розныя бакi ваявалi ў Малдавii i пад Ясамi, падобна, удзельнiчалi ў адных баях. Там я, кантужаны, вярнуўся ў свой батальён, а Бёль, сiмулюючы хваробу, дамогся адпраўкi ў тыл — такая была рознасьць нашых пазыцыяў у той вайне. На перапынку я падышоў да Бёля i напомнiў яму пра нашу вайсковую агульнасьць. Бёль пасьмяяўся i сказаў, што калi не цяпер, дык пасьля мы зразумеем, што абодвух нас выкарысталi ў бруднай справе забойства дзеля ўлады аднолькава злачынных сiлаў. Мабыць, ён меў рацыю, хаця тады я ня мог цалкам зь iм пагадзiцца. Усё ж я ў вялiкай меры заставаўся саўком, у той час як нобэлеўскi ляўрэат Бёль сягаў высока i глядзеў на сьвет Божы iнакш — шырака i непадлегла. Я заўжды зь вялiкай цiкавасьцю чытаў тое нешматлiкае зь ягонай публiцыстыкi, што паяўлялася на расейскай мове. Што ж да ягонага ўплыву на эўрапейскую сьвядомасьць, дык ён быў доўгім i неаспрэчным. Толькi пасьля ягонай сьмерцi ў 1985 годзе значэньне асобы Бёля ў Эўропе пачало цьмець. Але тады на яго месца ў Нямеччыне прыйшлi ягоныя маладзейшыя аднадумцы, такiя, як, напрыклад, Гюнтар Грас, што прадоўжылi гуманiзм вялiкага немца.

Тая мая размова зь Бёлем мела пэўны працяг.

Праз колькі месяцаў на міжнародным пісьменьніцкім кангрэсе ў Сафіі маскоўская журналістка Жэня Кацава падвяла мяне да двух немцаў. Адзін зь якіх быў мюнхенскі рэдактар часопісу, а другі ветэран мінулай вайны, пісьменьнік Гейна Кіпхард. Былы танкіст Кіпхард, аднапалчан ін Бёля, таксама ваяваў у Малдавіі, вельмі магчыма, у тых жа мясьцінах, дзе і Быкаў, і цяпер прапануе разам напісаць кнігу пра сумесныя баі, але з розных пазыцыяў. Бёль дужа падтрымлівае гэтую ідэю. Тую ж ідэю горача падтрымаў і кіраўнік балгарскіх пісьменьнікаў Л. Леўчаў, які сказаў, што гатовы стварыць нам пэўныя ўмовы — даць мейсца для працы ў адным з дамоў творчасьці СП Балгарыі. Я там пагадзіўся.

Праз колькі часу мы з Кіпхардам спаткаліся зноў, на той раз у Кёльне, абмеркавалі некаторыя дэталі сумеснай працы і разьехаліся зь цьвёрдым рашэньнем на пачатку вясны паехаць у балгарскі Бургас і засесьці за працу. Аднак не заселі. Кіпхард раптоўна памёр. За ім памёр і наш апякун Генрых Бёль.

Між тым надышоў час юбiлею, — падкацiў неўпрыкмет. Яшчэ нядаўна быў малады, «пачынаючы», а ўжо 50, паўстагодзьдзя. Уся маладосьць ззаду. Стары… Мабыць, так цi накшталт таго разважае шмат хто ў свае 50 год. Але мяне тады болей турбавала iншае. У СП сказалi, што «есть мнение» юбiлей Быкава праводзiць на двух узроўнях — рэспублiканскiм i абласным. Тое мяне зусiм панiшчыла, нават на адзiн узровень я ня меў сiлы цi адвагi, а тут два разам. Але ж — сябры! Сябры прагнулi адзначыць.

Ня надта памятаю, як тое адбывалася ў Менску. Здаецца, у невялiчкай залi «Мутнага вока» сабралася паўсотня пiсьменьнiцкiх актывiстаў, з ЦК прыйшоў сакратар Кузьмiн. Пра творчасьць юбiляра зрабiў паведамленьне крытык Бугаёў. Пасьля нешта блытана (п’янавата) дзякаваў я — усiм сябрам i ворагам. З нагоды юбiлею хацелася быць вялiкадушным. Кузьмiн казаў, што вось-вось павiнна прыйсьцi вестка пра ўзнагароджаньне, але нешта затрымлiваецца ў Маскве. Ня сталi чакаць спазьнелай узнагароды, а як скончылiся выступы, пайшлi ў рэстаран, дзе разам абмылi i гiпатэтычную ўзнагароду.

У Гораднi было горш. Абласное начальства, нібы ў якасьцi выбачэньня за прычыненыя Быкаву ранейшыя крыўды, прызначыла ўрачыстасьць у вялiкай залi палацу тэкстыльшчыкаў. Прыйшлi прадстаўнiкi працоўных калектываў, iнтэлiгенцыi i нешматлiкiя сябры юбiляра. Пярэднiя лаўкi заняло партыйнае кiраўнiцтва вобласьцi на чале з новым першым Кляцковым. На подыюм пасярод сцэны паставілi прывезенае з тэатральнага рэквiзыту старамоднае, каралеўскага кшталту крэсла з высокiм падсьпiньнiкам i пазалочанай аздобай. Toe было самае пакутнае, што я мусiў трываць якiх пару гадзiн. Я сядзеў, бы на патэльнi, ледзьве слухаючы лiсьлiвыя выступленьнi i прывiтаньнi i ў думках праклiнаючы сябе за тое, што дажыўся да такога сораму. Тады ўжо я пэўна ведаў, што адношуся да тых людзей, якiм трываць лаянку куды лягчэй, чым пахвалу. Да пахвалы не прывык i пачуваўся жахлiва. Асаблiва на вачох дзясяткаў знаёмых людзей, якiя Бог ведае што пра мяне тады думалi.

Яшчэ праз колькi часу на маёй новай кватэры, якую я атрымаў па вулiцы Сьвярдлова, раздаўся тэлефонны званок. Далiкатны жаночы голас сказаў, што з таварышам Быкавым хоча размаўляць начальнiк абласнога ўпраўленьня Камiтэту дзяржаўнай бясьпекi. У мяне ёкнула сэрца — зноў! Аказалася — не. То быў новы начальнiк, якi месяц таму прыехаў у Горадню, чуў шмат пра мяне (яшчэ б!) i хоча пазнаёмiцца сам i пазнаёмiць калектыў чэкiстаў. Цi ня мог бы таварыш Быкаў у суботу прыйсьцi ў камiтэт i распавесьцi гродзенскiм чэкiстам пра тое, што напiсаў, над чым працуе зараз?

Прыдушыўшы прыкрасьць, давялося пагадзiцца. Празь дзень я ўжо сядзеў за сталом прэзыдыуму перад некалькiмi дзясяткамi пераважна маладых людзей у форме i штацкiм. Я банальна думаў: як мяняецца час! I людзi. Нават чэкiсты. Яшчэ нядаўна мой сябра Iван Друцэ294, ня ведаючы майго гродзенскага адрасу, прыслаў тэлеграму: Гродна, КДБ, перадаць Васiлю Быкаву. Ужо гэтыя людзi, разважаў Iван, павiнны ведаць, дзе ў Гораднi жыве Быкаў. Тэлеграма вярнулася назад з адзнакай: месцажыхарства Быкава не ўстаноўлена. Можа, з гэтага выпадку мяне i запрасiлi? Аж, мабыць, не.

Пасьля выступу i нядоўгай, ня надта ажыўленай размовы з чэкiсцкiм калектывам я меў размову з яго начальнiкам. Тое было амаль гасьцiнна, за фiлiжанкаю кавы, у начальнiцкiм кабiнэце. Начальнiк сказаў, што ў папярэднiя гады былi дапушчаны некаторыя памылкi ў адносiнах да творчай iнтэлiгенцыi, у тым лiку i ў Гораднi. Цяпер тыя памылкi належыць выправiць. Чэкiсты маюць намер наладзiць рэгулярныя зносiны зь мясцовымi лiтаратарамi i хутка запросяць для знаёмства Карпюка i Дануту. Што ж, думаў я, можа, i правiльна. А то столькi год i — незнаёмыя. Не зважаючы на ўсе высiлкi Дубавiнкiна i Фамiна…

Лiтаральна праз тыдзень новы начальнiк упраўленьня КДБ па Гродзенскай вобласцi раптоўна памёр ноччу на ўласнай кватэры. Ягоны плян знаёмства зь мясцовымi лiтаратарамi павiснуў у паветры.

А пасьля i згiнуў зусiм. Лiтаратары з абласным КДБ так i не пазнаёмiлiся.

Да мяне ў Горадню прыехаў мой даўнi маскоўскi сябра Лазар Лазараў. Я спаткаў яго на вакзале, знарок павёў дадому цераз гарадзкi цэнтар — па Ажэшка, Савецкай, каля фары. Мне хацелася, каб ён пабачыў i ацанiў тое, што мне асаблiва дорага ў Гораднi — яе старажытную заходнасьць. Здаецца, ён зразумеў мой намер i пахвалiў мой выбар месца пражываньня. Канешне, Горадня — не сталiца, не буйны прамысловы цi культурнiцкi цэнтар, якiмi звыкла ганарацца расейцы, — проста ўтульны для чалавека куточак, дзе можна прытулiцца, прагнучы жыцьцёвай адзiноты. Прынамсi, так думалася мне. Фактычна ж было не зусiм так. Мастаку цi пiсьменьнiку ў наш час нiдзе немагчыма схавацца, дзяржаўная сыстэма кантролю i нагляду нiдзе не пакiдае яго ў спакоі — ні ў сталiцы, анi ў правiнцыi. Анi за мяжой нават. Разумны Лазар бачыў усё i, мабыць, усё разумеў. Але ён тактоўна памоўчваў, i я быў удзячны яму за тое, што ён лiшнi раз не напамiнаў мне пра патрэбу перабрацца блiжэй да сталiцаў. Пра тыя пярэбары мне ўжо нямала нагудзелi ў вушы мае сябры — Матукоўскi, Бураўкiн i нават Адамовiч. Шмат у чым яны мелi рацыю, але я адмаўляўся. Я ня мог сказаць iм тады, што ў Гораднi ў мяне, апроч iншага, ёсьць некаторая сардэчная прывязанасьць, якая мяне тут трымае. Пасьнедаўшы ў той дзень, мы доўга гаварылi пра справы i лiтаратуру, тым болей, што Лазар прыехаў ня так сабе, а па iнтэрв’ю для часопiсу «Вопросы литературы», у якiм ён працаваў. Абыходзiцца зь iм мне было лёгка i проста, як, можа, болей нi з кiм iншым — мы належалi да аднаго пакаленьня i валодалi прыкладна аднолькавым вопытам вайны. Хiба што ён раней за мяне адваяваўся з сваёй цяжкой ранай, i ягоны лёс павёў яго па шпiталях, у той час як я яшчэ змагаўся зь нямецкiмi танкамi. Але ён i пачаў раней — з-пад Сталiнграду, дайшоў да ўкраiнскай зямлi, дзе мы абодва пралiлi сваю кроў. Апроч таго, i нашы лiтаратурныя сябры цi ня ўсе былi агульныя для абодвух. Некаторых Лазар моцна любiў, некаторых не любiў зусiм, але i тое ды iншае пачуцьцё звычайна праяўлялася ў яго далiкатна, зважлiва i спакойна.