Чтение онлайн

Газэта французкiх камунiстаў «Юманiтэ» ладзiла свой штогадовы фэст i запрашала гасьцей. Пэўная дэлегацыя павiнна была прыехаць i ад КПСС, але сталася так, што адносiны мiж дзьвюма кампартыямi раптам пагоршылiся. Дэлегацыю з Масквы скарацiлi да пяцi чалавек, а пасьля да двух. А перад яе ад’ездам вырашылi не пасылаць у Парыж камунiстаў. Такiм чынам, ад усёй дэлегацыi застаўся адзiн беспартыйны Быкаў. Якраз напярэдаднi ў мяне выйшла там кнiжка «Сотнiкаў», што, мабыць, i сталася прычынай пэўнага выбару на паездку. Прысутнасьць беспартыйнага аўтара на фэсьце ў тых умовах не магла чапляць нi адзiн, нi другi бок.

Перад адлётам у Мiнiстэрстве замежных спраў належала атрымаць дакумэнты, прайсьцi нейкi iнструктаж. Дакумэнты далi, а iнструктажу я так i не дачакаўся, паляцеў бяз пэўных абавязкаў i пэўнай мэты. У аэрапорце Орлi мяне спаткалi два работнiкi гандлёвага прадстаўнiцтва, да аднаго зь якiх, Уладзiмера, i завезьлi на кватэру. Далей Уладзiмер мной i апекаваўся — вадзiў па горадзе, паказваў — Трыумфальную арку, Эйфелеву вежу, палац Шайё на Трыкадэра. Па дарозе зайшлi ў невялiчкае кафэ — бiстро, дзе выпiлi па фужэру пiва. Французскае пiва я смакаваў першы раз, i яно мяне ўразiла. Пасьля памыйнага «Жыгулёўскага» тое сапраўды было, нiбы боскi нэктар. На штонебудзь болей грунтоўнае ў мяне не было грошай, а мой гаспадар, мяркуючы па ўсiм, пачуваўся дужа ашчадна, — зьбiраў на каапэратыўную кватэру ў Маскве. Але, як сказаў Уладзiмер, мабыць, каб суцешыць госьця, пачастуемся заўтра на фэсьце.

Назаўтра выправiлiся ў прыгарадны парк, дзе ладзiўся фэст. Тут сапраўды раскашавала стыхiя сьвята, якога я нiколi ня бачыў. У вялiзным парку мiж дрэў стаялi сотнi вялiкiх i малых палатак-шопаў, у якiх лiлася, вiравала i смажылася розная смаката. Тысячы людзей, пераважна маладога ўзросту, з усяе Францыi балявалi тут з учарашняга дня — праз усю ноч, месьцячыся ў сваiх усюды i абыяк расстаўленых палатках. Афiцыйная частка з выступам генсека Маршэ чакалася заўтра, а сёньня — адпачынак i зноў баляваньне. Недзе, таксама ў шапiку, павiнны былi прадаваць маю кнiжку, толькi што выдрукаваную выдавецтвам «Альбiн Мiшэль». Мы доўга блукалi ў гандлёвых джунглях, пакуль нарэшце знайшлi той шоп. Сярод мноства iншых кнiжак i пакункаў ляжалi i пакункi з «Сотнiкавым». Але iх чамусь не чапалi, — чакалi кагось з функцыянэраў кампартыi. Як той прыехаў, адразу далi яму маю кнiжку. Функцыянэр паглыбiўся ў прадмову, прачытаўшы якую, штось буркнуў i зьехаў. Усе пакункi пачалi загружаць назад у аўто, каб кудысь везьцi. Я не разумеў, што адбываецца. Мой гаспадар сказаў: пойдзем, пасьля раскажу. Як мы адышлiся ад кнiжных гандляроў, ён распавёў, што здарыўся недагляд. Прадмову да кнiжкi напiсаў Жан Катала, журналiст i дыплямат, якi перастаў быць прыхiльнiкам кампартыi i пачаў крытыкаваць Маршэ. Таму ФКП ня хоча, каб кнiжку зь ягонай прамовай прадавалi на фэсьце «Юманiтэ». Я тую навiну прыняў спакойна — ня хочуць, хай не прадаюць, мне менш клопату. Усё роўна мне не заплоцяць, мабыць, мой ганарар пайшоў ужо на патрэбы замежнага аддзелу КПСС. (Колькi пасьля ў Францыi выдавалi мае кнiжкi, ганарары заўсёды прысвойвалiся Масквой. Толькi апошнi раз, у гады «незалежнасьцi», аташэ па культуры прывёз мне ў Менск трохi франкаў.) Мы кудысьцi iшлi мiж вясёлага, гаманкога, яўна п’янаватага людзкога мурашнiку, што вiраваў у дыме ад шашлыкоў, смажаных iндычак, каўбас i процьмы iншае гарачае смакаты. Уладзiмер напаткаў кагось вялiкага i вусатага, якi абрынуўся на нас з пачосткай, асаблiва як дазнаўся, што я з Масквы. Ад яго перайшлi да iншых, а затым далей i яшчэ. Там давялося пакаштаваць шампанскага з далiнаў Шампанi, каньяку з гораду Каньяк. Побач ва ўсiм гэтым вялiзным парку жвава частавалiся i французы — камунiсты i некамунiсты, белыя i чорныя, хлопцы i кабеты. У канцы дня мы ледзьве дабрылi да ўскраiны Булонскага лесу, дзе асталявалася жыхарства савецкай гандлёвай мiсii.

На другi дзень, як мы туды прыехалi, народу бачна паменела. Усе алеi, праходы былi закiданы бутэлькамi, пiўнымi бляшанкамi, паперай ад упаковак, газэтным клоччам, нейкiм рызьзём цi бялiзнай. Сярод таго хламу мой гаспадар нагледзеў i падняў кiмсь кiнуты бiлет члена ФКП. Пабалявалi i ўжо стаў непатрэбны, а спатрэбiцца — зноў уступiць, сказаў Уладзiмер. Тут з гэтым няма праблемаў. Народу паболела пад абед, як на подыуме летняй сцэны паявiлася начальства i сярод яго — камлюкаваты, чорнавалосы генсэк Жорж Маршэ. Ён пачаў прамову, якая доўжылася цi ня дзьве гадзiны. Перад iм хвалявалася мора людзей. Газэты пiсалi, што на мiтынгу было каля мiльёну чалавек. Toe падобна на праўду.

Трэцi дзень меркавалася грунтоўна агледзець Парыж, схадзiць у музэi. Ды раптам зранку паявiўся малады калега Уладзiмера, якi езьдзiў на машыне, сказаў, што мяне клiчуць у ЦК ФКП. Чакае сакратар па iдэалёгii.

Уваход у бэтонна-казематны будынак ЦК быў з аховай — жандараў i каравульшчыкаў ва ўнiформе, якiя кудысь званiлi, нацiскалi кнопкi, дзьверы-вароты расчынялiся, нiбы глытаючы нас, двух прахожых. Пасьля доўга iшлi калiдорам, сьцены якога мелi выгляд няскончанай будоўлi — быццам зь iх толькi зьнялi апалубку. Мабыць, гэта быў такi мадэрнова-марксісцкi стыль архiтэктурнага прымiтывiзму. Затое кабiнэт сакратара ЦК меў даволi ўтульны выгляд. Немалады ўжо, чарнаваты чалавек з худым i нэрвовым тварам, здаецца, нi пра што не папытаўшы ў мяне, адразу пачаў маналёг, якi скончыў толькi ў канцы прыёму. Перакладчык меў магчымасьць пераказаць хiба яго палову, зь якой я мала што зразумеў. Я заўважыў толькi выраз, якi паўтарыўся колькi разоў: перадайце Мiхаiлу Андрэевiчу… Якому Мiхаiлу Андрэевiчу? Нашаму мастаку Савiцкаму? I толькi напрыканцы сьцямiў, што сакратар ЦК ФКП меў на ўвазе свайго калегу ў Маскве — таварыша Суслава. Але пры чым тут я? Што, я з Суславым п’ю ранкам гарбату? Пра тое, аднак, я здагадаўся ў канцы прыёму, калi тэмперамэнтны француз устаў i зусiм па-сяброўску працяг мне руку. Орэвуар? Гуд бай? Аўфiдэрзэен? — Да пабачэньня! — адказаў я выразам, якi ён наўрад цi калi тут чуў. З ЦК паехалi ўжо з новым гiдам-перакладчыкам, iм аказаўся французскi камунiст, колiшнi малдаўскi яўрэй. Ён распавёў, як шмат год быў прэзыдэнтам розных фiрмаў, што належалi ФКП, зарабляў для партыi грошы. Шмат грошай! А цяпер ён бядняк, пэнсiя малая, большай у кампартыi не заслужыў. Працоўнаму люду ў Францыi наогул жыць цяжка, цэны высокiя, а заробкi малыя. У крамах поўна тавараў, але крамы пустыя — у пакупнiкоў няма грошай. Я сказаў тады, што i ў нас таксама: грошай зашмат, а тавараў пуста. Тут мы з вамi зраўнялiся. Гiдукамунiсту тое маё параўнаньне ня надта спадабалася.

Далей гiд звазiў мяне ў новы раён Парыжу Дэ-манш зь яго мадэрнова-шкляной архiтэктурай, паказаў парлямант, знакамiты Дом Iнвалiдаў, дзе пахаваны Напалеон. Завiталi i ў Булонскi лес, сярод дрэваў там блукалi наркаманы i на лаўках спалi клашары. Па дарозе заехалi на Манпарнас, у знакамiты рэстаран мастацтвазнаўцы Льва Дамiнiка, якi трымаў расейскую кухню i пачаставаў гасьцей сапраўднай расейскай гарэлкай. Яна была ў цёмнай бутэльцы з чырвонай сургучнай галоўкай. Непадалёк захавалася арка, колiшнiя гарадзкiя вароты, медная таблiца на якiх распавядала, што адсюль у 1791 годзе пачалася Вялiкая Французская рэвалюцыя, пасьля таго як улады забаранiлi прывозiць у Парыж вiно. (А мы прывыклi думаць, што тая рэвалюцыя мела iншую прычыну. Як усё ж важна дапяцца да першакрынiцаў!) Увечары французская кампартыя прэзэнтавала «маскоўскаму госьцю» спэктакль у знакамiтай Myлен руж. Седзячы за маленькiм, як i ўсюды, столiкам, я зь цiкавасьцю разглядваў голых прыгажунь у акварыюме на сцэне, як яны там кулялiся i скакалi. Бы сапраўдныя русалкi. Iх гульню камэнтаваў зь вялiзнага экрану прэзыдэнт Францыi Жыскар д’Эстэн, а японскiя турысты дружна пляскалi ў ладкi.

Цi ня ўвесь свой апошнi дзень у Парыжы праблукаў па боскiх анфiладах Луўра, дзе ўрэшце закружылася галава i пачалi падкошвацца ногi. Мабыць, як нельга зашмат пiць гарэлкi цi есьцi смакаты, так нельга за адзiн дзень спажыць тое, што напрацавана культурай не аднаго стагодзьдзя. Тым болей знанай i працавiтай бабуляй — эўрапейскай культурай. На Луўр ня хопiць нi дня, нi тыдня, нi месяца. У iм трэба жыць гады, можа, нават жыцьцё. Але нашае жыцьцё належыць iншаму, — на вялiкi, спазьнелы жаль…

У Лацiнскiм квартале яшчэ можна было згледзець сьляды нядаўнiх маладзёвых падзей, сутычак з палiцыяй, клочча праклямацыяў на сьценах. Матыў адчужэньня гучаў у студэнцкiх выступах, натхнёных радыкальнымi заклiкамi сваiх агiтатараў, сярод якіх былі славутыя дзеячы эўрапейскай культуры. Рэжысёр Антанiёнi, філёзаф Кон-Бендыт клiкалі маладых цалкам спустошыцца, вытрасьцi зь сябе ўсё, што засталося, каб яно ня труцiла новае, што зацеплiлася ў iхнiх душах. Суладна зь iм вяшчаў французскi камунiст Ражэ Гародзi наконт таго, каб наймацней выказаць аспэкт адчужанасьцi, нават не вызначаючы яго прычыны. Тое здавалася празьмерна рэвалюцыйным, хаця ў таго ж Гародзi былi i слушныя выказваньнi, напрыклад, супраць эпiчнага раману, якi здаўна культываваўся ў лiтаратуры сацрэалiзму. Я прыпамятаў, што ў гэтым сэнсе зь iм быў згодны Твардоўскi ды iншыя «навамiрцы», якiя даўно аддавалi перавагу кароткай аповесьцi.

Пасьля мне не аднойчы шчасьцiла наведаць Парыж, першасная сьвежасьць адчуваньня памалу страчвалася. Але ў той першы раз я быў ап’янёны ад ягоных палацаў, шыкоўных бульвараў са старымi вузлаватымi дрэвамi, вузенькiх вулiцаў, цесных кафэ з маленькiмi столiкамi на тратуарах. Жвавая лёгкасьць французаў i прыветная ўсьмешыстасьць парыжанак вабiлi i зачароўвалi. Ну а знакамiты МаннМартр быў як дакор нам, што не ўбераглi свайго хараства, для якога ня трэба было нi шмат грошай, нi вялiкiх высiлкаў. Толькi трошкi павагi да сябе i ўласнай культуры. Калi б ня войны, не рэвалюцыйнае ачмурэньне, чымсьцi падобным да Манн-Мартру ў нас маглi б стаць шмат якiя гарадкi зь iх старажытнасьцямi (Полацак, Вiцебск, Наваградак), касьцёлаў ды цэркваў там хапала, таксама як вузенькiх вулiчак i зграбных фасадаў. Ну а мастакоў у нас заўжды было ня менш, чым у Парыжы. Праўда, мы iх не шанавалi, мы iм выкручвалi рукi, змушаючы рабiць тое, што яны не хацелi рабiць. Шагал зьехаў ад нас сюды, у гэтую мастакоў скую мекку, i сусьветнай славы дасягнуў тут, а ня ў нас. У нас яго ўпарта не прызнавалi, нават у васьмiдзясятыя гады савецкая ўлада з дапамогай афiцыёзных мастакоў паклёпнiчала на яго, бо ён ня наш, не камунiст, буржуазны мастак, да таго ж яўрэй.

Так, ня наш! Шагал належыць Сусьвету, да якога, на жаль, нiяк не пагаджаемся належаць мы. Бо мы — цi ня боскае пракляцьце найперш за нашу дурноту.

Невясёлыя думкi-развагi апаноўвалi мяне ў небе над Эўропай, па шляху назад, i я запiсаў у сваiм нататнiку вешчыя словы вялiкага француза: «Я пра[цягваю] думаць, што ў гэтым сьвеце няма вышэйшага сэнсу. Але я ведаю, што нешта ў iм усё ж мае сэнс. Альбер Камю…».

На дзень народзiнаў Аляксандра Салжанiцына я паслаў яму вiншаваньне i неўзабаве атрымаў лiст у адказ. Адносiны тады памiж iнтэлiгенцыяй i ўладамi ўсё пагаршалiся, i Аляксандр Iсаевiч суцяшаў, што ўсё будзе добра. Што ён глядзiць у будучыню з аптымiзмам. Тое, вядома, абнадзейвала.

I праўда, увосень Швэдзкая акадэмiя прысудзiла Салжанiцыну Нобэлеўскую прэмiю, зь якой я i некаторыя мае сябры зь Менску павiншавалi ляўрэата. Пасьля ён i яшчэ прыслаў лiст, а затым i яшчэ некалькi. Выехаць на Захад Салжанiцын ня мог, дык было вырашана ўручыць яму прэмiю ў Швэдзкай амбасадзе ў Маскве. Салжанiцын прыслаў мне запрашэньне на цырымонiю ўручэньня. Але ўлады стрываць таго, напэўна, не маглi i прымалi свае д’ябальскiя меры. Найперш шырокiм патокам праз прэсу i тэлебачаньне iшла кампрамэтацыя Салжанiцына як франтавiка, пiсьменьнiка і грамадзянiна, ён аб’яўляўся здраднiкам, палiцаем, уласаўцам. Яго прасьледавалi па месцы жыхарства, i ён нейкi час жыў на лецiшчах пад Масквой, у гаражы Растраповiча, пасьля перабраўся ў Маскву. За ягоных сяброў i знаёмых таксама ўзялiся, патрабуючы ад iх выступаў супраць «уласаўца». Газэты друкавалi лiсты з подпiсамi слынных iнтэлiгентаў супраць Салжанiцына i Сахарава, звароты працоўных калектываў, якiя патрабавалi кары здрайцам.

У гэты час да мяне ў Горадню прыйшла паштоўка з Масквы, дзе невядомы мне югаслаў паведамiў, што хоча прыехаць у Горадню, каб спаткацца са мной па нейкае важнай справе. Што ж, я паважаў югаславаў i пачаў чакаць. Але якраз напярэдаднi ягонага прыезду пазванiлi з абласнога КДБ, дзе я нядаўна выступаў з гутаркай, i сказалi, што спатканьне лепей за ўсё ладзiць у гатэлi. Яны закажуць, усё забясьпечаць. Мне тое надта не спадабалася, я ўжо ведаў, якiя госьцi бываюць з-за рубяжа. I ў дзень ягонага прыезду сышоў з дому, сказаўшы сыну, што калi пазвоняць, сказаць, што мяне няма i ня будзе. Тым болей, што я не абяцаў яго прымаць. Але куды было дзецца самому? Дзень быў дажджлiвы, на прыродзе не пагуляеш. Дык я паехаў за Нёман да Дануты, там бавiў час да вечару. Югаслаў зьехаў. А мне назаўтра званiлi з КДБ, дакаралi, што я iх падвёў.