Чтение онлайн

Ну павезьлi ў тыл. Пароль „Вiльлi“ ўсё ж падзейнiчаў, ня тут, дык у гестапа. Прывезьлi ў каманду А-3, абвэршуле, значыць. Там сходу — допыты. Ды такiя, што куды там нашым! Ня ведаю, як мне пашэнцiла выкруцiцца, не засыпацца. Чаму доўга маўчалi, не выходзiлi на сувязь? — Дык жа ня вырвацца, кажу, з вытворчасьцi танкаў. За прагул жа ў бальшавiкоў — турма, пастанова Вярхоўнага Савету, самога Калiнiна. — О, яволь, гэта яны ведаюць. А чаму раптам прыпынiўся першы сэанс сувязi? — Кажу: — за горадам у парку было. Толькi раскiнулi антэну, а тут аднекуль жанчына, прэ на мяне. Дык я, ведаеце, спусьцiў штаны, быццам патрэба прысьпiчыла. Ну, яна ў другi бок…

— О, гут, правiльна, спрытны агент!

Пасьля яшчэ розныя iспыты-допыты. Падаслалi правакатара з нашых жа. Усё прайшоў, далi тыдзень адпачынку ў суседнiм гарадку. А празь месяц узнагародзiлi, — мэдаль за заслугi. Нейкi час у шуле бы iнструктарам быў, распавядаў новенькiм, як трэба здабываць у бальшавiкоў танкавыя сакрэты. Памятаю, глядзелi на мяне гэтак хiтравата, мабыць, слаба верылi. Але я стараўся — залiваў кулi.

Улетку сорак чацьвёртага, як пачаўся наступ, зноў — парашут, рэчмяшок з толам i на аэрадром. Гэты раз трох, я — старшы. Задача — дывэрсii на магiстралях. Выкiнулi ноччу, якраз на пазыцыi цяжкой артылерыi. Не пасьпелi прызямлiцца, як — хэндэ хох! Аднаго забiлi. Мы двое — у пляну. Але тады ўжо ў мяне быў свой (наш) пароль. — Кажу: давайце ў с ь м е р ш! Зразумелi, адправiлi ў Маскву. Болей да немцаў ужо не пасылалi, радыёгульню спынiлi. Але i ад сваiх меў мала радасьцi. Паўгоду сядзеў, дапытвалi, выясьнялi, цi не двайнiк. Дык двайнiк, кажу, хiба ж я хаваю. У Маскве той самы Трацякоў, палкоўнiк ужо, з двума ордэнамi. Два падпалкоўнiкi таксама ўзнагароджаныя баявым Чырвоным сьцягам — за пасьпяховую радыёгульню. А мне толькi пасьля перамогi кiданулi Айчынную другой ступенi. Але i тады я ўсё працаваў на iх — езьдзiў па чыгунках i на вакзалах, у вагонах — адсочваў агентаў. I, ведаеш, аднойчы ў Менску спаткаў свайго Аляксея. Сядзiць у кутку на вакзале, дрэмле. Падышоў, сеў поруч i ня ведаю, што рабiць? Галоўнае — з кiм ён цяпер, Лёха? Можа, раскрыты, законны, а можа, туляецца. Калi так, трэба арыштаваць. Але як? Крануў яго за плячо, прачнуўся, пазнаў. Але няшмат радасьцi ад спатканьня, гляджу, быццам баiцца. Кажу, можа, пройдзем у горад, абмыем спатканьне? Пайшлi. Я ўсё паварочваю блiжэй да НКВД, гляджу — ён быццам ня збочвае, не туляецца. Паганае адчуваньне, ды што зробiш? Я й думаю: можа, чалавек жыцьцё наладзiў, ажанiўся, працаваць пачаў, а я яго — на здачу. Але ж як iнакш? Ну прывёў у аддзел, такi тайны пункт на першым паверсе, там дзяжурны. Кажу: во прывёў. А Ляксей да мяне: гэта я прывёў, бо ты — агент абвэра. Аказваецца, i ён у гэткай жа самай ролi. Во паразумелiся! Аж брыдка стала адзiн ад аднаго.

А цяпер? Цяпер ў лясгасе раблю. Дзёгаць гонiм для нужд хiмiчнай прамысловасьцi. Зарплата малая, не ўкрадзеш — не пражывеш. Але мне ўкрасцi — ого! Усё пад наглядам, ненадзейны тып. А вы што — пiсаць будзеце? Няўжо дазволiлi?»

Так, я хацеў напiсаць. Лёс гэтага чалавека мяне крануў. Толькi, вядома, пiсаць усё, як было. Дакумэнтальны нарыс. Сказаў пра тое Дубавiнкiну, той паведамiў у Менск. Адтуль паступiў адказ: справа пакуль не рассакрэчаная, дазваляецца скарыстаць яе толькi ўскосна. Мiнiмум праўдзiвасьцi. Пiшыце лiтаратурную аповесьць з акцэнтам на дзейнасьць контрразьведчыкаў. Я сказаў, што для аповесьцi там мала зьместу, аповесьць усё ж iншы жанр. Не чэкiсцкi, а лiтаратурны.

На тым «чэкiсцкi праэкт» i скончыўся. Дубавiнкiн пасьля сказаў, што я яго падвёў. Можа, i падвёў, але ня надта. Бо неўзабаве ён атрымаў падвышэньне i перабраўся служыць у Падмаскоўе. У Гораднi аб iм, аднак, не бедавалi.

Мы здаўна прывыклi чуць, што ў жыцьцi заўсёды ёсьць месца подзьвiгу. Насамрэч, подзьвiг патрэбны ўсiм i заўжды. Асаблiва там, дзе няма мiру, iдзе барацьба за волю цi справядлiвасьць. Але прырода подзьвiгу можа быць розная. У тым лiку i на вайне.

Лiтаратура сацрэалiзму замусолiла подзьвiг у iмя радзiмы, партыi i Сталiна, абыходзячы ўсю складаную разнастайнасьць тае зьявы. Подзьвiгi бессаромна i рэгулярна сачынялiся ў мэтах прапаганды, як у час вайны, так i мiру. Хто ня чуў пра подзьвiг камсамолкi, што павесiлi немцы за няўдалы падпал канюшнi з коньмi. Прытым нацiск рабiўся на тое, што яна мовiла перад пакараньнем. Спярша гэта былi словы: Сталiн прыйдзе, затым — партыя прыйдзе, — адпаведна прапагандоваму аспэкту часу; у тым i была сутнасьць яе подзьвiгу. Грымела шмат год слава байцоў-панфiлаўцаў, якiя быццам бы загiнулi, не пусьцiўшы немцаў у Маскву. I няважна было, што гэтыя героi пасьля вайны жывыя i здаровыя павярталiся з палону, — важна было, што iхнi мiф сваю прапагандовую функцыю выканаў. Мне запомнiўся аповед знаёмага вайскоўца ў генэральскiм чыне пра славуты подзьвiг Аляксандра Матросава. Генэрал у той час ваяваў камандзiрам батальёну ў брыгадзе, дзе служыў баец Матросаў, i ўся тая гiсторыя раскручвалася на ягоных вачах. Яе сачынiлi палiтрукi дзеля апраў даньня няўдалай атакi, каб знайсьцi ў ёй хоць якi пазытыў. I знайшлi забiтага на полi байца, якi, можа, блiжэй за iншых падпоўз да блiндажу. Вось i ўсё. Астатняе было прыдумана. Прыдумка апынулася важней за звычайную салдацкую сьмерць у бясслаўным баi.

У савецкай палiтыцы i прапагандзе адбывалася звычайная для iх зьява п а д м е н ы256, калi ахвяры i героi памянялiся месцамi — ахвяраў зрабiлi героямi, а герояў ператварылi ў ахвяры. Першых ганаравалi зоркамi, а другiх звозiлi на Калыму, Варкуту, Курапаты. То была палiтыка i лёгiка бальшавiзму, зразуметая, аднак, праз шмат гадоў пасьля.

Сапраўды, няшчасная краiна, якая мае патрэбу ў героях, як пiсаў Бэртольд Брэхт.

Мяне цiкавiлi подзьвiгi iншага кшталту — подзьвiгi духу. З часоў Iсуса Хрыста i першых хрысьцiянаў дух стаў немалаважным фактарам у барацьбе за выжываньне нацый цi этнасаў, — ня меней важным за фiзычную сiлу, якая ў старажытнасьцi вырашала ўсё. Ды i ў самой лiтаратуры ўсё большую прыцягальнасьць набывалi, так бы мовiць, подзьвiгi iнтэлiгенцкiя, а ня толькi салдацкiя. Апошнiя былi як бы трывiяльнай справай, тым больш на вайне. Калi ж подзьвiг зьдзяйсьняе той, хто прызначаны зусiм для iншае, мiрнай справы, тое ўжо ёсьць штось выключнае i набывае асаблiвае значэньне. Хаця практычны вынiк таго часта бывае нулявы. Як нулявы быў у прагматычных адносiнах подзьвiг Януша Корчака цi настаўнiкаў зь югаслаўскага гораду Крагуевацу, што разам са сваiмi выхаванцамi пайшлi на пагiбель. Вядома ж, на вайне сьмерць ёсьць зьява заўрадная.

У Беларусi таксама былi такiя настаўнiкi, хоць пра iх мала ведалi, прапаганда пра iх маўчала. Бальшавiкi не прызнавалi высiлкаў нацыянальнага настаўнiцтва ў справе школьнiцтва на акупаванай тэрыторыi. Настаўнiкi, якiя на той час вучылi дзяцей, не давалi зьдзiчэць цэламу пакаленьню, лiчылiся калябарантамi, i пасьля вайны нярэдка з вучнямi апыналiся ў Пячорлагу. Беларускi настаўнiк Барыс Кiт за сваё самаадданае школьнiцтва сядзеў у Лукiшках пры польскiх уладах, у Вiлейскiм цэнтрале СД — пры немцах. Каб не апынуцца ў савецкiм лягеры пасьля вайны, змушаны быў эмiграваць на Захад. I ўсё таму, што ў гады юнацтва прыняў поклiк вучыць дзяцей дабру i справядлiвасьцi i не адцураўся ад беларушчыны. Вельмi гэта важная i небясьпечная справа — беларускае настаўнiцтва. Калi, канешне, быць ёй верным, не ператварыцца ў «прывадны рамень» бальшавiцкай палiтыкi, як гэта мы назiралi ўсе гады савецкай улады.

«Абелiск» напiсаўся лёгка, як прынята казаць — на адным дыханьнi. Надрукаваўся ў Менску260 таксама безь вялiкiх стратаў. Можна было перакладаць на расейскую мову, з чым, аднак, я марудзiў. Самому дужа не хацелася, думаў знайсьцi лепшага за сябе перакладчыка.

Неяк пад той час давялося пазнаёмiцца з расейскiм паэтам, пяхотным разьведчыкам Рыгорам Куранёвым, якi надрукаваў цiкавую паэму «Рака Палата» — пра баi на Полаччыне. Ён быў прыязны, кампанейскi хлопец, меў добрую жонку Галю i сынка Сашку, i я, калi бываў у Маскве, здаралася, бавiў час у яго гасьцiннай сямейцы. Галя, будучы выдавецкiм работнiкам, узялася перакласьцi гэтую невялiчкую аповесьць. «Новый мир» хутка яе надрукаваў, — праўда, ужо пры новым рэдактары. Гэтую аповесьць я прысьвяцiў памяцi маладога настаўнiка зь Мядзельшчыны Мiколы Пашкевiча. То быў выдатны настаўнiк — энтузiяст беларушчыны, бясконца захоплены лiтаратурай. Неяк мы ехалi на Нарач у госьцi да старога Мiхася Лынькова, прозу якога Мiкола дужа любiў. Месца ў машыне для яго не было, дык Мiкола папрасiўся ў багажнiк, дзе, скорчыўшыся, ехаў добрых паўсотню кiлямэтраў i казаў: «Як жа я яго не пабачу, ён жа такi старэнькi…». Тады ён пабачыў Мiхася Цiханавiча, а праз паўгоду нечакана i памёр — раней за свайго кумiра. Памятаю, вычытваў навамiраўскую вёрстку ў скверыку блiз Путнiкаўскага завулку i адначасна чытаў машынапiсны тэкст «В круге первом» Аляксандра Салжанiцына, якi мне да вечара далi ў «Новом мире». Салжанiцын тады быў адкрыцьцём для лiтаратуры, але пасьля «Аднаго дня Iвана Дзянiсавiча» яго не друкавалi. Твардоўскi прабiваў гэты раман у ЦК, аднак бяз посьпеху. У маёй валiзцы ляжала i яшчэ адна кнiжка таго ж аўтара «Ленiн у Цюрыху», якую мне даў Куранёў. Гэтую я вёз дадому — у Менск i Горадню, дзе яе прачыталi дзясяткi маiх сяброў ды iхнiх знаёмых. На «Абелiск», як ён быў надрукаваны, добрую рэцэнзiю зьмясьцiў у «Комсомольской правде» Рыгор Бакланаў, ацэнка якога для мяне заўжды была важная. Таксама як i нашага агульнага сябра Лазара Лазарава.

Як заўсёды ўлетку, узяўся пiсаць «зiмовую» аповесьць «Дажыць да сьвiтаньня». Тэма яе, здавалася, гучала даволi экзыстэнцыяльна, то быў матыў тупiку i расчараваньня — на той раз у пэўным канкрэтным сэнсе. А можна было разумець i ў болей шырокiм, гэта ўжо як каму падавалася. Такi адыход ад iдэёвай канкрэтыкi даваў пэўны прастор для ўяўленьня, але i абавязваў. Як i раней, абавязваў да праўды i пэўных жыцьцёвых рэалiяў, што няпроста было ўвасобiць на матэрыяле вайны. Затое кожны чытач (цi група чытачоў) разумеў пэўныя моманты адпаведна ўласным схiльнасьцям i жаданьням. Аўтар мала што сьцьвярджаў — болей выяўляў i распавядаў. Так здавалася аўтару, хаця на справе ўсё магло быць iнакш — так цi iнакш, горш або лепш. Паколькi ў «Новом мире» я той год ужо надрукаваў ся, паслаў аповесьць у Ленiнград, у часопiс «Нева».

Як звычайна, пачаў чакаць выклiку на абмеркаваньне, рэдагаваньне. Выклiк, аднак, зацягваўся. I раптам атрымлiваю з «Невы» нумар з ужо надрукаванай аповесьцю i лiст, падпiсаны галоўным рэдактарам Нiкольскiм, якi вiншуе i запрашае да супрацоўнiцтва. То было штось нёзвычайнае, да такiх выдавецкiх правiлаў я не прывык. (Забягаючы наперад, зазначу, што «Нева» ня толькi надрукавала аповесьць, але i вылучыла яе на дзяржаўную прэмiю.)

Тым часам у выдавецтве «Молодая гвардия» насьпела выданьне маёй кнiжкi, i я паехаў у Маскву. З загадчыцай аддзелу мастацкай лiтаратуры Зояй Мiкалаеўнай Яхантавай быў знаёмы яшчэ з часу выхаду «Трэцяй ракеты», адносiны мае з гэтай мiлай жанчынай былi як найлепшыя. Хаця ўвогуле гэта камсамольскае выда[вецтва] ставiлася да аўтараў i iх твораў зь яўна забольшанымi патрабаваньнямi, i на гэты раз мяне змусiлi дапiсаць да кнiжкi «паплавок» — артыкул пра Хатынь. Хатынь тады шмат што выручала ў не заўсёды ляяльнай нашай публiцыстыцы, хаця ў пэўных адносiнах i апыналася блефам. (Пра тое, аднак, пасьля.)

А тады ў рэдакцыi Зоi Мiкалаеўны пазнаёмiўся са змрочным чалавекам, што мовiў разважна-басавiтым голасам, якi аказаўся аўтарам ужо вядомых у лiтаратуры «Iвана» i «Зосi» — Уладзiмерам Багамолавым. Ён запрашаў заходзiць i даў адрас. У наступны мой прыезд у Маскву я i зайшоў. Валодзя жыў на Вялiкай Грузiнскай, у самым паддашшы старога дому. Сям’i ў яго, здаецца, не было, мацi нядаўна памерла, i сын распавядаў, як сам абмываў яе i хаваў. Жыў бедна, меў патрэбу ў грашах, але натуру меў ганаровую i заўжды частаваў. Да яго славутага «Iвана», паводле якога быў зьняты фiльм, я адносiўся ўвогуле спакойна, затое любiў яго «Зосю» (Я це кохам, а ты сьпiш). Валодзя тады працаваў над вялiкiм раманам, але не казаў, пра што той раман. Неяк у яго на кватэры сабралiся Юры Бондараў, Сяргей Сьмiрноў, Наiль Бiкенiн, яшчэ нехта — усе вядомыя i славутыя сябры па лiтаратуры i вайне. Багамолаў папрасiў Бондарава дастаць у «крамлёўцы», дзе ён лячыўся, лякарства для мяне-астматыка, замежны «бератэк», якi мне дужа памог. С. С. Сьмiрноў рабiў на тэлевiзii сэрыю перадачаў пра герояў Брэсцкай крэпасьцi, быў дужа змораны i пачуваўся кепска. Ён дужа добра гаварыў пра мае i багамолаўскiя аповесьцi, якiя, апроч таго, падтрымлiваў у друку. Неўзабаве, аднак, ён захварэў i хутка памёр. Бондараў радыкальным чынам разышоўся з Багамолавым — мне дагэтуль невядома, чаму, — а я, наадварот, сышоўся. Гадоў дзесяць мы сябравалi, ён прыжзджаў у Беларусь, з маладой жонкай адпачываў на Нарачы i ў Друскенiках. Я пазнаёмiў яго з маiмi сябрамi Матукоўскiм i Бураўкiным, зь якiмi ён пасябраваў. Але, як i ўсё на сьвеце, мужчынскае сяброўства таксама мае канец. Скончылася яно i ў мяне з Багамолавым.

Шмат якiя навiны ў наш час прыходзiлi праз тэлефон (цяпер прыходзяць праз iнтэрнэт i факс), прыйшла i такая: у Гораднi судзяць катаў Хатынi. Выязная калегiя зь Менску, пяць падсудных — былых палiцаяў. Адамовiч, якi тады пiсаў сваiх «Карнiкаў», вядома, ня мог прамiнуць такой падзеi i прыехаў у Горадню. Карпюк ужо быў на першым паседжаньнi суда, на другое прыйшоў i я. Зьнешне то быў суд, мабыць, як i ўсе такога кшталту — судзьдзi, адвакаты. На лаве падсудных сядзела пяцёра пажылых, нямала пакамячаных жыцьцём мужыкоў. Iх сабралi дзе каго — з Украiны, Расеi, аднаго прывезьлi з Казахстану. Але чаму судзяць у Гораднi? Чаму хоць бы ня ў Менску? I тут выяўляецца незвычайны факт. Аказваецца, спалiлi Хатынь i пазабiвалi ўсiх яе жыхароў зусiм ня немцы, а вось гэтыя палiцаi з так званага 118-га ўкраiнскага палiцэйскага батальёну, як ён афiцыйна зваўся. То быў, вядома, ня надта прыемны для ўладаў факт, якi парушаў вядомы пастулят пра нязрушную дружбу савецкiх народаў. Таму гэты працэс i адсунулi з цэнтру да самай польскай мяжы. Хоць таксама наўрад цi ўдала: сугучнасьць Хатынi i Катынi выклiкала i ў Польшчы пэўныя нэгатыўныя асацыяцыi.