Чтение онлайн

Беларускiя пiсьменьнiкi, за малым выключэньнем, былi памяркоўныя, трымалiся моўчкi i разам. Памятаю толькi адзiн выпадак, калi на самым пачатку, як уладкавалiся ў гасьцiнiцу, пачалi сварыцца Куляшоў з Макаёнкам. Пілi i сварылiся — доўга i зацята, ад абеду да вечару i цi ня ўсю ноч. Я спрабаваў iх уцiхамiрыць, угаворваў i мiрыў, i ўсё — марна. Але сварылiся так адмыслова, што зразумець сэнс канфлiкту было немагчыма. Iншыя, што былi пры гэтым, па адным разыходзiлiся спаць. Урэшце не стрываў i я. А ранiцай дазнаўся, што Макаёнак сьпiць, а Куляшоў выпiсаўся з гасьцiнiцы i зьехаў у Менск.

На зьезьдзе, як заўжды, гучалi прамовы, звыкла сумаваў прэзыдыум. У кулуарах было цiкавей. Недзе пад канец дня паявiўся Вiктар Някрасаў, якога на той час цкавалi ў яго родным Кiеве i ў Маскве таксама. Завiтаў ён на зьезд з выглядам парыжскага клашара — у няновай расхрыстанай тэнiсцы, старых джынсах i разношаных сандалетах на босую нагу, зь якiх вытыркалiся жоўтыя старэчыя пазногцi.

Сярод параднай, з усiх сiлаў выкшталцонай публiкi тое выглядала выклiкам. Затое яго хутка абкружылi маладыя, i зь iх цеснага кола на лесьвiцы доўга чулiся гоман i сьмех. Гэбiсты ў штацкiм змушаны былi прычынiць дзьверы ў залю.

Важна, што сустрэчы i знаёмствы прадаўжалiся i пасьля зьезду, у гатэлях i рэстаранах. Увечары на кватэры Валянцiна Аскоцкага ўпершыню спаткаўся зь вельмi мною шанаваным крытыкам Iгарам Дзядковым. Той даўно жыў у Кастраме, у сталiцы паяўляўся рэдка, але друкаваў глыбокiя i разумныя артыкулы пра сучасную лiтаратуру, у тым лiку i беларускую. Часам ён прысылаў мне цёплыя лiсты ў Горадню, а праз колькi год напiсаў грунтоўнае дасьледаваньне пра маю творчасьць. Бачыўся я зь iм рэдка, але заўжды адчуваў ягоную прысутнасьць у маiм пiсьменьнiцкiм лёсе.

Пра пiсьменьнiцкiя зьезды ў Маскве можна ўспамiнаць доўга i шмат. Цi з нудой ад iхняй руцiны, цi, здаралася, i з захапленьнем ад некаторых сьмелых i разумных выступаў. Асаблiва падчас перабудовы, калi жалезна арганiзаваны СП пачаў прыкметна развальвацца. Але i тады партыя ўпарта трымала яго ва ўласных руках. Паспрабавалi рэфармаваць кiраўнiцтва, у праўленьне паўводзiлi нядаўна яшчэ адыёзных пiсьменьнiкаў. Кiраваць зьездам даручылi Юрыю Бондараву, аднаго разу нават мяне пасадзiлi за ганаровы стол прэзыдыума. Аляксандр Якаўлеў меў з намi спрыяльную гутарку ў кулуарах. Але i тады ў ЦК прадаўжаў сядзець Шаура i ягоны зямляк Сеўрук, якi пад той час зрабiў найвышэйшую для сябе кар’еру — кiраваў усесаюзнвiм галоўлiтам, практычна ажыцьцяўляючы цэнзуру над усёй савецкай лiтаратурай. Гэты ўчэпiста трымаўся за свае цэкоўскiя пасады нават пры Гарбачове i канчаткова рухнуў толькi тады, як рухнула партыя КПСС. Перабраўся ў гасьцiнную лукашэнкаўскую Беларусь, дзе i дагэтуль заняты сваёю звыклаю справай.

Недзе яшчэ ў брэжнеўскiя часы Масква нечакана для сябе знайшла дзiўнаватага аўтара зь яго ня меней дзiўнаватым творам пад назовам «Москва-Петушки». Прозьвiшча аўтара было Венiямiн Ярафееў283 або проста Венiчка, як яго з сымпатыяй клiкалi сябры i чытачы. Мне гэтую кнiжку даў пачытаць Адамовiч, якому яна дужа спадабалася, можа, з тае прычыны, што, не парываючы з гуманiзмам, несла ў сабе зачаткi будучага постмадэрну. Пасьля мы даведалiся, што аўтар працаваў на пракладцы газаправоду, быў дужа хворы i сябраваў з групай маскоўскiх лiтаратараў, якiя выдалi на той час скандальны «Метрополь». Аднойчы Адамовiч мяне зьдзiвiў, папытаўшыся ў тэлефоннай размове, што такое мэнiск? То быў не фiлялягiчны тэрмiн, i далёкi ад тэхнiкi Адамовiч не павiнны быў iм зацiкавiцца. Я ж прыпамятаў зь фiзiкi, што менiск — крывалiнейнае нацяжэньне паверхнi вадкасьцi. У наступнай размове высьветлiлася, што ў адным iнтэрв’ю, надрукаваным, здаецца, у «Литературной России», Венiчка вельмi прыхiльна адгукаўся пра нас з Адамовiчам i сказаў, што Адамовiчу налiў бы пры сустрэчы поўную шклянку, а Быкаву — нават з мэнiскам. Бедны алкаш Венiчка, мабыць, ня ведаў, што Адамовiч ня п’е, i тым павесялiў апошняга. А ўсё роўна ягоны маральны жэст быў куды болей прыемны для нас абодвух, чым iдэалягiчная пахвала якога-небудзь «лiтаратураведа ў штацкiм».

На пачатку 70-х гадоў, калi маё лiтаратурнае рэнамэ пайшло на папраўку, зноў павярнуўся да мяне кiнематограф. На Ленiнградзкай кiнастудыi зьнялi фiльм на сюжэт «Дажыць да сьвiтаньня» — фiльм няўдалы ва ўсiх адносiнах. Я тады некалькi разоў зьездзiў на «Ленфiльм», папрацаваў з рэжысэрам, але адразу зразумеў, што вялiкага толку ня будзе. Ня той рэжысэр. З ранейшага вопыту ведаў, што рэжысэру-пастаноўшчыку патрэбны ня так розум i густ, колькi характар i воля. Умельства выбiваць i дамагацца. Рэжысэр Вiктар Сакалоў быў чалавек разумны i сумленны, але не валодаў усiм наборам неабходных для таго якасьцяў. Зноў жа дадалiся недахопы сродкаў, абмежаванасьць матэрыяльна-тэхнiчнай базы. I ў дадатак да ўсяго падвяло надвор’е — раней часу растаў сьнег, што для патрэбнай зiмовай натуры было пагiбельлю. Рэжысёра зьнялi, дазьнiмаць даручылi iншаму, усё пайшло наўкось i скончылася поўным фiяска.

Неўзабаве, аднак, атрымаў лiст з «Масфiльму», дзе маладая рэжысэрка Ларыса Шапiцька прапаноўвала зьняць фiльм па «Сотнiкаву». Зрабiць тое параiў ёй наш агульны сябра Алесь Адамовiч. I я пагадзiўся. Праўда, ёй належала яшчэ атрымаць д а б р о ад кiраўнiцтва студыi, кiнаглаўку, аддзелу культуры ЦК. Але прабiўная Ларыса мела надзею i ўсё брала на сябе.

Аднак далёка ня ўсё заладзiлася на самым пачатку. Найперш турбаваў сцэнар — хто напiша? Кiраўнiцтва студыi пярэчыла супраць аўтарства Быкава. Я пагадзiўся — хай будзе хто iншы, паводле iхняга выбару. Выбралi маладога таленавiтага кiнасцэнарыста i паэта Генадзя Шпалiкава, якi напiсаў хутка i добра. Праўда, знайшлiся прэтэнзii, нешта хацелi зьмянiць у параўнаньнi з аповесьцю. Я даў сваю згоду i наогул напiсаў Ларысе, што прадастаўляю ёй поўны карт-блянш — рабiць, што захоча. Па праўдзе ўся гэтая кiнамiтусьня мяне даўно ня вабiла, я ўжо быў ёю сыты i прагнуў толькi аднаго — каб мяне пакiнулi ў спакоi. У спакоi, аднак, ня кiдалi, мiтусьня вакол сцэнару працягвалася. Патрабавалася мая аўтарская падтрымка, i я прыяжджаў у Менск, дзе Ларыса вяла перамовы ўжо зь «Беларусьфiльмам». З тых перамоваў нiчога ня выйшла — беларускiя кiнаўлады не адважвалiся зноў зьвязвацца з прозай Быкава. Былi ўжо навучаныя. Ларыса зноў перакiнулася на Маскву, пачала хадайнiчаць перад цэнтральнымi ўладамi. Прасiла мяне прыехаць.

Я прыехаў у Маскву, i мы дамовiлiся з Ларысай спаткацца ў Доме кiно падчас абеду. Народу было няшмат, размове не перашкаджалi. Ларыса сказала, што справа дрэнь, здымаць не даюць. Хто не дае? Нiхто не дазваляе, усе забараняюць. Трэба прабiвацца да самога Суслава. Я хацеў сказаць: ну i прабiвайцеся. Яна ж кажа: «Трэба ўдваiх, зараз я патэлефаную памочнiку i паедзем да Суслава». Я ня ведаў, што ёй на тое сказаць. Рэч у тым, што яшчэ гадоў шэсьць таму чуў, што ў ЦК прынята была пастанова наконт маёй творчасьцi, падпiсаная менавiта Суславым. А цяпер мне да яго ехаць? Я ў самыя змрочныя для мяне часiны нiкога нi пра што не прасiў. Пакуль Ларыса хадзiла ўнiз званiць, я шмат перадумаў i дужа прагнуў тады, каб усе яны там, у суслаўскiм ЦК, спрахлi, нават разам з маiм «Сотнiкавым». Я не хацеў нi фiльму, нi нават самой аповесьцi. Мабыць, Бог пачуў мае малiтвы. Прыйшла Ларыса, на яе твары ляжаў выраз прыкрасьцi i расчараваньня: Суслаў хворы. Слава табе, Госпадзi, падумаў я. Хутка мы выйшлi з Дому кiно, i я з палёгкай паехаў дахаты.

Празь нейкi час атрымаў ад Ларысы разьвiтальны лiст, у якiм яна выбачалася i пiсала, што змушана адмовiцца ад задумы, зь якой жыла цi ня два гады. Ну, што ж — адмовiцца, дык адмовiцца, мне нават спадабалася тое. Менш клопату. Бо вынiк быў бы адзiн, думаў я. У той жа час мне было шкада Ларысу Шапiцька за яе зайздросна працяглую прыхiльнасьць да маёй аповесьцi.

Але я ў чымсь памыляўся, усё ж Шапiцька, i адмовiўшыся, штосьцi рабiла. I раптам яшчэ цi не праз паўгода тэлеграма: «Фiльм запускаем, ствараем групу. Музыку пiша Альфрэд Шнiтке». Штось закруцiлася ў жаданым кiрунку… Але я слаба верыў у пэўнасьць гэтага нашага самага няпэўнага з мастацтваў, чакаў адбою. Адбою не было. Зрэдчас атрымлiваў паведамленьнi: здымаюць за Масквой, у старым расейскiм гарадку. Iншай натуры не знайшлi. На захад ад Масквы цi ў Беларусi ўся старажытнасьць запаскуджаная сiласнымi вежамi ды сiлiкатнымi каробкамi.

Здымалi цяжка, у цэнтральнай Расеi быў люты мароз, хтось з трупы прастудзiўся i памёр. На дзьве галоўныя ролi Ларыса запрасiла маладых, малавядомых акцёраў Барыса Плотнiкава i Вiктара Гасьцюхiна. (Апошнi затым зрабiў пэўную кар’еру ў Беларусi, падтрымаў рэжым Лукашэнкi i быў iм аблагоджаны. А тады ён сапраўды няблага выканаў ролю Рыбака, мабыць, выявiлася роднасьць натуры.) Як фiльм быў скончаны, пачалiся звычайныя для савецкага кiнематографу клопаты зь яго здачай. Пiльныя наглядчыкi з розных органаў згледзелi ў iм празьмернасьць хрысьцiянска-рэлiгiйных матываў. Таму ў пэўнай меры садзейнiчала музыка А.Шнiтке, якога ўлады не прызнавалi. Вядома, гэта была выдатная музыка, але ж крытэрыi яе разуменьня тады былi асаблiвыя. Тое, што праз 20 год зрабiлася несумненнай вартасьцю, тады ўспрымалася хiбам. Ларыса казала, што па праўдзе iмкнулася да ўзвышанай рэлiгiйнасьцi i нават мела намер назваць фiльм «Узьнясеньне». У якасьцi кампрамiсу назвала «Узыходжаньне» — блiзкiм па сэнсе. Але ўсё ж ня тое.

Празь некалькi гадоў на Бэрлiнскiм кiнафэстывалi фiльму «Узыходжаньне» быў прысуджаны галоўны прыз — Залаты мядзьведзь. А яшчэ праз кароткi час выдатны расійскі рэжысэр Ларыса Шапiцька загiнула ў аўтамабiльнай катастрофе. Здымала тады фiльм па аповесьцi Валяньцiна Распуцiна «Разьвiтаньне з Мацёрай», стомленая ранiцай вярталася ў Маскву, кiроўца заснуў за рулём, машына сутыкнулася з сустрэчнай, i ўсе загiнулi. Застаўся ўдаўцом выдатны кiнарэжысэр Элем Клiмаў, якi пасьля зьняў праўдзiвы фiльм «Iдзi i глядзi» — пра беларускiх партызанаў паводле сцэнару Алеся Адамовiча.