Чтение онлайн

У Менск я прывёз новую аповесьць — тое апошняе, што напiсалася ў труднай i блаславёнай Гораднi. «Пайсьцi i не вярнуцца» вырасла з апавяданьня на тэму складанасьцi спрадвечнай зьявы — каханьня. Асаблiва ў пераломны цi канфлiктны пэрыяд жыцьця, калi ад каханьня да нянавiсьцi сапраўды адзiн крок. Аляксей Карпюк, прачытаўшы аповесьць, не ўхвалiў яе, нават прасiў не друкаваць, i я не разумеў, чаму. Зразумеў толькi надта пасьля… Тады ж маiмi пачуцьцямi валодалi iншыя справы.

У цёплы сонечны май семдзесят восьмага году да мяне ў Менск з Гораднi прыехала Iрына Суворава, зь якой мы да таго доўга ў добрым сяброўстве працавалi ў газэце. Iрыну я ведаў зь яе студэнцкiх гадоў, як яна прыязджала ў Горадню на практыку з журфаку БДУ. Неўзабаве пасьля таго я апынуўся другiм разам у войску, зьехаў на Далёкi Усход, а Iрына, скончыўшы вучобу, выйшла замуж, нарадзiла сынка Сярожку i амаль да самай пэнсii прарабiла ў «Гродзенскай праўдзе». Таксама я яе i застаў на другi раз, вярнуўшыся з войску. Iрына адной зь першых у рэдакцыi адзначыла мае лiтаратурныя спробы, выявiўшы адмысловыя веды i дасканалы лiтаратурны густ. Пасьля яна паслугоўвала мне таксама ў якасьцi машынiсткi-друкаркi i першага крытыка маiх твораў. Я быў ёй удзячны за ўсё, i тая ўдзячнасьць пакрысе перарасла ў сталае пачуцьцё. Пачуцьцё тое набыло пэўны характар, калi я трапiў у чорную паласу лiтаратурна-палiтычных зьдзекаў, калi гарадзенскае начальства i шмат якiя з маiх калегаў-пiсьменьнiкаў i журналiстаў пачалi праяўляць да мяне непрыязь. Iрына стаяла на сваiм, падтрымлiвала i верыла ў мой шчасьлiвы лiтаратурны лёс, хаця з кожным годам рабiць тое выпадала ўсё болей складана. Важна яшчэ i тое, што толькi двое нас у рэдакцыi былi беспартыйныя. Як астатнiя пачыналi засядаць на сваiх рытуальных партсходах, мы выпраўлялiся на прыроду, якую Iрына любiла зь няўрымсьлiвасьцю гараджанкi.

Блiзячыся да пэнсiйнага ўзросту, Iрына нiчога не чакала, нi на што не разьлiчвала i з выгляду заставалася амаль ранейшай дзяўчынкай-падлеткам, абыякавай да жыцьцёвых дабротаў, — Гаўрошкай, як яна сама сябе называла. Тое было праўдай, як я пасьпеў пераканацца пасьля, яна доўга заставалася бескарысьлiвай, па-маладому iмклiвай. Хаця гады, як вядома, не ашчаджаюць нiкога. Тым болей жанчыну.

Неяк на пачатку вясны, у самую для нас галодную пару, у Менск прыехаў Уладзiмер Багамолаў з жонкай. Мая Iрына кiнулася ў крамы, каб чаго купiць, i, добра пабегаўшы, набыла толькi кiляграм польскiх бульбяных клёцак. Тым i частавалi б гасьцей, калi б яны, едучы ў братнюю Беларусь, не запасьлiся харчамi ў Маскве.

З Багамолавым было ня так лёгка, як зь iншымi. Ягоная Раiса, праўда, у гэтым сэнсе не ўяўляла праблемы, была гаваркая i вясёлая, затое яе муж… Уладзiмер нiколiне скiдаў зь сябе змрочна-пакрыўджанага выразу, пачуваўся надзвычай стрымана i распавядаў пра ўсё вельмi сур’ёзна. Ён быў падрабязна iнфармаваны аб крымiнальных справах дачкi Брэжнева Галiны, гандлi ёю брыльянтамi, аб шмат якiх падрабязнасьцях у пiсьменьнiцкiх i кадэбiсцкiх вярхах. Мяне парою зьдзiўляла, як гэты пiсьменьнiк, якi тыднямi сядзiць за рабочым сталом, так шмат ведае пра тое, пра што ня пiшуць у газэтах. У той жа час ён не хацеў нiякiх кантактаў з маiмi сябрамi ў Менску, апроч хiба Мiколы Матукоўскага, зь якiм я яго пазнаёмiў. Як мы ўвечары гулялi па вулiцы, Багамолаў паведамiў, што сядзеў у Львоўскай турме, дзе сваiмi кайданкамi разьбiў галаву яе кадэбоўскаму начальнiку. А да таго быў разьведчыкам, пасьля вайны езьдзiў па Нямеччыне i, валодаючы надзвычайнай зрокавай памяцьцю, фiксаваў, што яму было загадана. Там i пагарэў, калi заступiўся за таварыша, апынуўся ў турме. Але ён перамог i цалкам рэабiлiтаваны. Цяпер пiша раман. Пра што? Пабачым, як той выйдзе ў «Новом мире». Часам да мяне на сустрэчу з новым чалавекам прыходзiў заўжды цiкаўны да людзей Алесь Адамовiч, мы шмат пра што гаварылi — на тэмы вайны i мiру. Асаблiва пра маскоўскiя справы. Меркаваньнi i ацэнкi Багамолава ўвогуле нам падабалiся, паступова ён зрабiўся нашым, можа, самым блiзкiм з масквiчоў сябрам. Мы таксама заяжджалi да яго дадому, асаблiва як ён атрымаў кватэру ў прэстыжным доме на Бязбожным завулку ў Маскве.

Аднойчы ўлетку ён прыехаў з Раiсай на Нарач. Раённае начальства паставiлася да яго вельмi гасьцiнна, пасялiла ў асобным рыбацкiм дамку на беразе возера. Туды прыехалi i мы з Матукоўскiм, папляскалiся ў цудоўным возеры, пагаманiлi пра жыцьцё. Мясцовы рыбгас забясьпечыў нас рыбай, зь якой зварылi адмысловую, трайную юшку. (Як усё было зладжана, Багамолаў змрочна заявiў, што рыбу ня любiць, i на ранку перамыў усю мэблю, каб не было i рыбнага духу.) Затое ў размовах ля вогнiшча ня стрымлiваўся, ва ўсю бэсьцiў Брэжнева i яго акружэньне. Пра беларускае кiраўнiцтва, праўда, не гаварыў нiчога. Першы сакратар райкаму, якi прысутнiчаў пры гэтым, зважлiва маўчаў — не пярэчыў i не пагаджаўся. Увогуле тое было ня надта звычайна для партыйнага кiраўнiка. Хаця чаго не бывае на сьвеце…

«Новый мир» у двух нумарах надрукаваў раман У. Багамолава «Август 44-го». У друку сьпярша настала пэўная паўза, афiцыйная крытыка нiбы ўзяла тайм-аўт. Я прачытаў раман без захапленьня. Няблага напiсаны, з немалой колькасьцю спэцыфiчных дэталяў, ён, аднак, нёс ледзьве замаскаваную апалягетыку пэўных органаў. Праўда, я ўстрымаўся, каб выказаць усё, што я пра той раман думаў, але аўтар быў чалавек здагадлiвы i штось сьцямiў. Я толькi сказаў, што па мне дык ягоная «Зося» лепшая за раман. Адамовiч жа зь ягонай нецярпiмасьцю да ўсялякiх лiтаратурных хiтрыкаў, як бы яны нi маскавалiся, наўпрост сказаў аўтару, што ягоны раман — той жа «Шчыт i меч» Кажэўнiкава, хiба лепей напiсаны. Багамолаў пакрыўдзiўся, аблаяў Адамовiча i спынiў зь iм усялякiя адносiны. Мае ж зь iм адносiны яшчэ працягвалiся нейкi час, але рабiлiся ўсё болей нацягненыя. Мабыць, дзеля свайго апраў даньня Багамолаў распавядаў пра сваю барацьбу з генэраламi КДБ за раман i ягонае надрукаваньне асобнай кнiжкай. Хаця навошта было змагацца? Тут аўтар яўна крывiў душой, генэралы КДБ у рэшце рэшт дазволiлi выдаць ягоны «Август» i нават спрабавалi вылучыць на дзяржаўную (цi Ленiнскую) прэмiю. Да гонару аўтара трэба аднесьцi ягоны супрацiў кадэбiсцкаму вылучэньню. Як Багамолаў сказаў, яму патрэбны грошы, а ня слава. Ад шматлiкiх перавыданьняў у расейскай правiнцыi i ў сацкраiнах (апроч Польшчы), а таксама ад кiно, пастаўленага i прымеркаванага да пастаноўкi, ён атрымаў грошы. Ягоны раман пра слаўных «чысьцiльшчыкаў» у постмадэрнiсцкую эпоху стаў культавым у папулярным жанры чэкiсцкага дэтэктыву. Аднак Бог яму судзьдзя, кожны iграе на скрыпцы жыцьця, як умее. Цi варта ў яго страляць?

Праўда, пасьля таго цi ня чвэрць стагодзьдзя Багамолаў не надрукаваў нiчога. Кажуць, усё пiша. Што ж, у час добры!

Таварыства дружбы з замежнымi краiнамi зьбiрала турыстычную групу на Кубу. Першым туды быў запiсаны Мiкола Матукоўскi, якi, вядома ж, з такой нагоды ўспомнiў пра сваiх сяброў i патэлефанаваў мне. Сказаў, што едзе Генадзь, Нiл, яшчэ нехта зь пiсьменьнiкаў. Я пагадзiўся. Хаця далёкi шлях за акiян трохi i палохаў, але чаго ня зробiш за кампанію? Праўда, у апошнi момант Генадзь зь Нiлам адмовiлiся, а мне адмовiцца было нязручна — не хацелася падводзiць Матукоўскага. Група падабралася немалая — чалавек 20 менчукоў, амаль пароўну мужчынаў i жанчынаў, што да мяне, дык амаль усе незнаёмыя. Пералёт сапраўды быў даўгi i цяжкi. Самалёты аэрафлоту, як заўжды, загружалiся поўнасьцю, каб не пуставала нiводнага месца. Сканструяваны ж яны былi такiм чынам, што кожны пярэднi сядзеў амаль на каленях задняга. Пры далёкiх пералётах тое рабiлася невыносным.

Ляцелi з пасадкай у Рабаце (Марока), дзе была запраўка. З самалёту вывелi ўсiх у цесны закуток аэрапорту, дзе нельга было нi сесьцi, нi прайсьцiся, доўга чакалi ў задусе, калi дадуць па бутэльчыне кока-колы. Узброеныя аўтаматамi людзi ў высокiх цюрбанах клапацiлiся пра нашу бясьпеку — казалi, ад мараканскай апазыцыi. Насамрэч выглядала — ад кантактаў з тамашнiмi бэдуiнамi, каб яны не набралiся ад нас камунiзму.

Гавана спаткала нязвыклай гарачынёй i строгiм мытным даглядам. Асаблiва шукалi, каб не было чаго зь ежы, напрыклад, каўбас. Але каўбас няшмат было ў нас i на радзiме, так што пiльнасьць рэвалюцыйных мытнiкаў не прынесла iм жаданага ўлову. З аэрапорту нас з Матукоўскiм узяў да сябе ягоны менскi знаёмец генэрал, што служыў мiлiцэйскiм дарадцам у Гаване. Ён займаў нейкую пакiнутую буржуазным уладальнiкам вiлу — шыкоўную, вялiкую i занядбаную. За шклянкай вiна генэрал распавёў пра сваё жыцьцё, радаснага ў якiм, аднак, было няшмат. У пачастунак яму мы прывезьлi пару боханаў чорнага хлебу, пра якi ў самалёце Матукоўскi казаў: будзе страшэнна рады. Здаецца, сапраўды быў рады…

Групу пасялiлi у гатэлi, цi ня самым шыкоўным у Гаване, каля славутай наберажнай. Але, як i ўсюды, тут на кожным кроку адчувалася безгаспадарчасьць, закiнутасьць i занядбанасьць часовых гаспадароў, што дарвалiся да незаконнага гаспадараньня. Яшчэ ў Маскве нам абмянялi на тутэйшыя песа даволi вялiкую па тым часе суму (400 рублёў), выдалi тархеты — карткi, зь якiмi толькi i можна было што-небудзь купiць. Але купiць не было чаго. Бытавыя тавары прадавалiся толькi па ўнутраных картках, абмежаваных 600 песамi. Прыватны гандаль адсутнiчаў.

Пачалiся арганiзаваныя паездкi па Гаване, наведваньнi гiстарычных месцаў, зьвязаных з гераiчнымi ўчынкамi камандантэ Фiдэля i ягоных слаўных паплечнiкаў Чэ Гевара i Рауля Кастра. У музэi паказалi засьпiртаваныя пальцы Чэ, якi, як вядома, гераiчна загiнуў у Калюмбii, дзе рабiў рэвалюцыю. Але камандантэ адпомсьцiць за пагiбель свайго вялiкага паплечнiка, запэўнiлi нас. Зьезьдзiлi ў Затоку Сьвiней, дзе адважны камандантэ стрэлiў у iнтэрвентаў з савецкай самаходкi, якая там i засталася на вечным прыколе. Затым паглядзелi нейкае балота, што кiшэла кракадзiламi, але ня дужа напалохала нашых жанчынаў, якiя, сказалi, на радзiме бачылi нямала iншых кракадзiлаў — двухногiх. На камфартабэльных iспанскiх аўтобусах зь мяккiмi крэсламi i кандышанамi выправiлiся на другi канец востраву, у братнi з Беларусьсю Камагуэй. Прырода i нават дарога, збудаваная за часы дыктатуры ненавiснага Батысты, былi цудоўныя. Наўкола раскашавалi пальмы, пад якiмi пасьвiлiся статкi буйвалаў зь белымi птушкамi на хрыбцiнах. Воддаль месьцiлiся пальмавыя халупы абарыгенаў, мулатаў i чорных, якiя трымалiся далей ад турыстаў — такi быў загад мясцовых уладаў. Невялiчкiя гарадкi, што траплялiся па нашым шляху, мелi выразны гiшпанскi выгляд — архiтэктурай, цеснымi вулiчкамi, мноствам касьцёлаў. Як аўтобус спыняўся, нас адразу абляпляла дзятва — рус, дай! Давалi усё, што ў каго трапляла — ад значкоў да самапiсак. Усё бралi зь вялiкай ахвотай. Матукоўскi з тае нагоды яшчэ з дому запасься алоўкамi, якiя i раздаваў у дзясяткi прагна працягнутых рук. Але нашага запасу яўна не хапала для ўсiх, хто хацеў што ўзяць. Ля крамаў цярплiва застыглi звыклыя для нас чэргi жанчынаў — чакалi часу прадажы папшою. У другiм месцы душылiся за яркабрунатнымi тазiкамi з плястыку. Усё тое выдавалася па картках, таксама як i два мэтры чорнай i два мэтры белай тканiны на год. Для вызначэньня стану жыцьця беднасьць тут было недакладнае слов, болей дакладным, мабыць, было — галеча. З тым i жылi ў чаканьнi канчатковае перамогi сацыялiзму.

Пасьля ўжо дазналiся, што ўся прадукцыя сельскай гаспадаркi належала дзяржаве i разьмяркоўвалася цэнтралiзавана, строга паводле нормаў. У прыватнай уласнасьцi не заставалася нiчога. Выгадаваную ў гаспадарках жывёлу, курэй i яйкi ад iх трэба было сьпярша здаць дзяржаве, а пасьля атрымаць ад яе тое, што належала паводле законаў. Утаiць што i зьесьцi было немагчыма, за тым сачылi так званыя камiтэты абароны рэвалюцыi, сфармаваныя ўладай зь бяднейшых i заслужаных рэвалюцыянэраў. Для таго, каб атаварыць карткi, патрэбна 600 песаў, астатнiя можна было выкiнуць на сьметнiк. На прадпрыемствах, як i ў Савецкiм Саюзе, папулярнае было сацыялiстычнае спаборнiцтва, якое i на Кубе ўсё шырылася i шырылася. I за перавыкананьне плянаў плацiлi. Тую плату можна было назiраць на вулiцах, калi разам з сухiм лiсьцем ад пальмаў вецер гнаў запрацаваныя звыш пляну песа.

У Гаване ў нас была нядоўгая гутарка з адным кубiнскiм пiсьменьнiкам, якi пiсаў i выдаваў раманы на рэвалюцыйныя тэмы. Працаваў пiсьменьнiк на нейкай гаспадарчай пасадзе, пiсаў выключна ў вольны час, ганарараў за свае творы не атрымлiваў. Мы папыталiся, якi ў дадзеным выпадку сэнс iх пiсаць? Стулiўшы галаву, той сумна адказаў: то мой рэвалюцыйны абавязак.

Узорна-паказальная школа, куды нас аднойчы павезьлi, усiх надзвычай уразiла. Мы прыехалi ў дзённы час, калi, як думалi, дзецi будуць вучыцца. У вялiкiх мадэрновых будынках сярод шырокiх плянтацыяў цытрусавых было, аднак, цiха i бязьлюдна. Двух’ярусныя, беззаганна засланыя ложкi, пад лiнеечку састаўленыя цацкi i падручнiкi дужа напомнiлi мне незабыўны салдацкi парадак колiшняй казармы. Нават днявальны стаяў ля тумбачкi каля дзьвярэй. Toe ўражаньне яшчэ болей пацьвердзiлася, калi ў двор з плянтацыяў прымаршыраваў першы атрад на чале з настаўнiкам. Нiякага шуму, дзiцячай мiтусьнi, нават выкрыкаў i гучных размоў. Гучалi толькi каманды. Пасьля абеду ў сталовай адзiн увiшны дванаццацiгадовы хлапчук прадэманстраваў нам зайздроснае ўмельства разабраць i сабраць аўтамат Калашнiкава, другi тое зрабiў нават з завязанымi вачыма. Сапраўды дужа лiха. Але навошта? Вось пра навошта неўзабаве адбыўся дыспут у нашай групе, дзе было некалькi настаўнiкаў. Адны казалi, што тое — правiльна, няма чаго распускаць моладзь, бо адсюль п’янства i ўсё iншае. Тут пануе мэтад Макаранкi, якi ў нас, на жаль, занядбаны. Iншыя пярэчылi, што лепш быў бы мэтад Сухамлiнскага — болей свабоды i павагi да асобы дзiцяцi. Свабоды i так звыш меры, вунь яна да чаго давяла, не пагаджалiся зь iмi, паглядзiце на нашых пiсьменьнiкаў. Хоць бы на таго ж Салжанiцына! Тады, мабыць, самы разумны з нас сказаў, што тое — не прадмет для дыскусii на Кубе, тут свае парадкi, i ня нам у iх умешвацца. За размовай пiльна сачылi нашыя гiды, што некалi вучылiся ў iнстытуце iмя Лумумбы i разумелi па-расейску. Мiкола Матукоўскi тады рабiў у «Известиях», i на Кубе ў яго быў калега, спэцкор тае газэты. Аднойчы ён прапанаваў нам зьезьдзiць да старэйшага брата Фiдэля — Рамона, якi недалёка ад Гаваны працаваў шэфам аграрнага комплексу.