Чтение онлайн

Гэта было маё самае лепшае, хоць i нядоўгае дэпутацтва з найменшымi клопатамi. Тым болей, што другi раз завiтаць у Талачын не давялося, скончыўся тэрмiн склiканьня, пачынаўся новы з чарговымi выбарамi. На гэты раз быў прызначаны ў родныя мясьцiны — у Вушачу. Тут давялося паезьдзiць, i пасустракацца, i папiць гарэлкi зь ня меней гасьцiннымi гаспадарамi раёну, землякамi i прысланымi невядома адкуль. Клопату было ў кожным калгасе, у кожным паселiшчы i найперш у райцэнтры. Дарогi, школы, майстэрнi, кароўнiкi i сьвiнарнiкi, угнаеньнi i будматэрыялы. Усяго не хапала, усё трэба было прабiць, дастаць, выбiць. З тае мэтай кожны дэпутат меў адмысловы блакнот з дэпутацкiм грыфам, на якiм i пiсаў звароты ў мiнiстэрствы i ведамствы, суды i пракуратуру. Мабыць, карысьцi з тае пiсанiны было няшмат, разумныя дэпутаты вырашалi справы спосабам асабiстых кантактаў, у час сэсiяў. Але да міністраў і папулярных дзеячаў i на сэсiях было не прабiцца, да таго ж на перапынках яны атабарвалiся ў асобных памяшканьнях, куды было не дапяцца. Хадзiць жа па iх кабiнэтах было не ў маiм характары. Таму за час дэпутацтва ў родных мясьцiнах мне пашэнцiла ня шмат што зрабiць. Галоўную вулiцу ў Вушачы не заасфальтаваў, школу на радзiме Петруся Броўкi не адбудаваў. Зь вялiкай напругай ледзьве дамогся пакласьцi тры кiлямэтры асфальту ад Кублiч да Бычкоў, па якой i дасюль бычкаўцы гойсаюць на веласiпедах зiмой i ўлетку. Трохi не хапiла асфальту да бацькавай хаты, i апошнiя мэтры да яе засталiся ў гразi. Ну, але што дзе ў нас канчалi ладам?

Затое пашчасьцiла пару разоў добра пабаляваць на роднай прыродзе — аднойчы на лесавым беражку ля матчынага возера Супонец, да якога ў гады дзяцiнства не было доступу. (Мяжа!) I другi раз добра пасядзелi веснавым адвячоркам над ушацкiм прыгажуном Вечальлем, якое годна апяяў Рыгор Барадулiн.

Маё трэцяе дэпутацтва ў Тураве запомнiлася цяжкой паромнай пераправай цераз Прыпяць (новы мост тады толькi пачынаў будавацца), крыклiвымi сходамi выбарцаў i даўгiм (пяцiгадовым) клопатам вакол будаўнiцтва больнiцы. Toe будаўнiцтва распачынаў галоўны доктар Волкаў, якi надарваўся ад тае iнiцыятывы i памёр. Дасталося таксама i дэпутату. Але на той час, мабыць, зрабiць што здатнае iначай не было магчымасьцi, усё рабiлася на мяжы абсурду. У рэшце рэшт больнiца была збудаваная, i я цешыў сябе думкай, што ёсьць у ёй цаглiнка i майго клопату. Хай добра лечацца няшчасныя тураўцы, багата пасыпаныя радыенуклiдамi ад Чарнобылю.

Цiкава, што ў той час, як я стаў дэпутатам, адразу адшукалiся мае даўнiя прыяцелi, землякi ды родзiчы. Пайшлi пiсьмы i тэлефонныя званкi, у якiх мне прызнавалiся ў даўняй прыязнасьцi, вялiкай павазе i… прасiлi. Хто — што. Ад кватэры i аўтамабiля да лепшай пасады i падвышэньня заробку. I былi дужа расчараваныя, калi я каму адмаўляў. Калi я спасылаўся на немагчымасьць уладкаваць сына цi дачку ў iнстытут цi памагчы пераехаць з Ушачы ў Менск, мне гаварылi: ну, ты ж такi вядомы… Адзiн далёкi родзiч прыехаў на кватэру з бутэлькай i, як яна была выпiта, папрасiў пазычыць… адзiн мiльён рублёў. Быў дужа зьдзiўлены, калi я сказаў, што такiх грошай у вочы ня бачыў. «Якi ж тады ты пiсьменьнiк?» — папракнуў ён. Сапраўды, жахлівая справа — страта невядомасьцi, як пiсаў разумны амэрыканец Джон Стэйнбек.

Грошай, i праўда, трохi сабралася на ашчаднай кнiжцы, мяне ўвогуле выдавалi ў Менску i Маскве. Iншая справа, што за тыя грошы нiчога i нiдзе немагчыма было купiць. Як пад дзень нараджэньня жонкi спатрэбiўся нейкi падарунак, Матукоўскi павёў мяне да знаёмага дырэктара ўнiвэрмагу ў Менску, i той па вялiкiм блаце дазволiў купiць са складу нейкую танную кофтачку. Зiмовую шапку можна было набыць толькi па адмысловым сьпiсе, пададзеным зь мiнiстэрства гандлю. Бiлет на самалёт або цягнiк я набываў у адмысловай дэпутацкай касе, пры выпадку — сябрам i знаёмым таксама. У тым была несумненная выгода дэпутацтва. Але болей нiякай. Усё астатняе вырашалася па блаце, шляхам асабiстага знаёмства. I пiсьменьнiкi ў Менску i Маскве (ды i ўсюды) заводзiлi такiя знаёмствы — з прадаўцамi i прадаўшчыцамi, дырэктарамi i партыйнымi сакратарамi, якiя, як заўжды, пачувалiся гаспадарамi. На дэпутатаў жа нiхто не зьвяртаў нiякай увагi. Апроч хiба тых, каму болей не выпадала да каго зьвярнуцца.

Дэпутацкiя сэсii (два разы на год) адбывалiся чынна i спакойна. Даклады гучалi строга фармальна, паводле рэглямэнту, спрэчкi нiякiх эмоцый нi ў кога не выклiкалi. Дэпутаты звычайна драмалi ў залi, некаторыя чыталi газэты; пiсьменьнiкi (Панчанка, Лужанiн, Гiлевiч), падобна, складалi вершы. Вёў паседжаньнi старшыня Вярхоўнага Савету Iван Шамякiн, якi ня мог падрамаць за сталом прэзыдыуму, хаця было бачна, як тое яму хацелася. Каманды ў залю ён падаваў з паперкi, якую яму прыносiла з-за кулiсаў сакратарка Чагiна. Аднойчы, кiруючы галасаваньнем, не адрываючыся ад паперкi, прачытаў запар: «Хто за, хто супраць, устрымаўшыхся няма — аднагалосна». У залi засьмяялiся, бо нiхто яшчэ не пасьпеў падняць рукi. Але затым дакладна гэтак жа паднялi.

Звычайна я выседжваў толькi першую частку — да перапынку. Надалей ужо не хапала сiлы, i, як зьвiнеў званок, выходзiў з будынку. Мяне па дарозе даганялi два iншыя неслухi — мастак Савiцкi i скульптар Анiкейчык. Тыя сьпяшалiся ў свае майстэрнi i казалi, што iм гэтая балбатня — на хрэн сабачы. То была праўда. Пройдзе трохi гадоў, i Анiкейчык без пары памрэ, а Савiцкi рэзка зьменiць свае адносiны да нязьменнага па сутнасьцi рэжыму, зробiцца ягоным апалягетам. Таксама, як i ягоны калега i дэпутат, тэатральны дзеяч М. Яроменка, якi на пiку перабудовы заявiў, што насуперак беларускiм нацыяналiстам быў, застаецца i памрэ камунiстам. I праўда, застаўся iм да канца. Што значыць слова бальшавiка — цьвярдое слова.

Як заўсёды, новы намер сьпеў нiбы мiж iншым — у будзённасьцi i справах, якiя мелi мала адносiнаў да лiтаратуры. У падсьвядомасьцi, аднак, iшла свая праца — пакуль невыразная, неакрэсьленая, якая, аднак, абяцала калi-небудзь акрэсьлiцца. Часам нечакана.

Пад восень мы зь Iрынай паехалi ў Піцунду. Туды звычайна езьдзiлi шмат якiя пiсьменьнiкi. У мяне абвастрылася астма, таму марскi клiмат Ялты, куды я пару разоў езьдзiў раней, стаўся няздатны. У Піцундзе ж, казалi, ёсьць рэлiктавы хвойны гай, дужа спрыяльны для лёгачнiкаў. Напачатку той дом творчасьцi мяне расчараваў — вялiзны жылы корпус, гармiдар у вялiзнай, на сотнi месцаў, сталоў цы. Ну i людзi, сярод якiх добра, калi знойдзецца дватры знаёмыя. Але на гэты раз трохi знайшлося, i сярод iх нешматлiкiх — мiлы Валодзя Караткевiч з жонкай Валяй. Цiкава было даведацца, мiж iншым, што Валя пэўным чынам мая зямлячка, яе бацька паходзiў з Воцькавiч, што былi цераз луг ад нашае вёскi, i дзявочае прозьвiшча яе — Вацьковiч. Хаця яна нарадзiлася ня там i, канешне, мала што там ведала. У дамах творчасьцi, якiх было багата па Саюзе, тою парой самы раз было знаёмiцца, таварышаваць, выпiваць. Працаваць — наўрад цi. Асаблiва калi зьбiралася кампанiя.

Тут асаблiвай кампанii не было (апроч хiба Спрынчана з сынам ды Алеся Савiцкага), але яны болей працавалi, мы iх ня надта турбавалi. Надвор’е ўвогуле было добрае, мора спакойнае. Аднойчы Валодзя сказаў, што трэба расстарацца гарэлкi, бо ён заўтра ранiцай iдзе з рыбакамi ў мора. Гэта добра — iсьцi ў мора, але дзе ўзяць гарэлкi, якой не было ў продажы? Заставалася брысьцi ў пасёлак да цётак-абхазак.

Выправiлiся ўчацьвярых — мы з Валодзем i жонкi. Валодзя туды iшоў не ўпершыню i ведаў шлях. Здалёку яшчэ на месцы самадзейнага базарчыку згледзеў вярблюдзiцу Нэлю. Ну, калi тут Нэля, дык недзе i яе гаспадыня — цётка Марыя, ужо ў яе разжывемся. Так i атрымалася, — безь вялiкiх праблемаў, праўда, злосная вярблюдзiца пару разоў плюнула на жанчынаў, якiх чамусь не любiла, а Марыя дастала з-пад палы дзьве бутэлькi з мутнаватай вадкасьцю.

Узрадаваныя, мы скiравалi дадому, дзе некаторыя калегi на вэрандзе спрабавалi нас «раскалоць», але Караткевiч трымаўся цьвёрда i лёг спаць цьвярозы. На сьвiтаньнi ён зьнiк. Сказаў Валi, што надвячоркам вернецца.

Але не вярнуўся да ночы, не было яго i назаўтра ўранку. Мы пачалi трывожыцца. Некаторыя супакойвалi: маўляў, зь дзьвюх бутэлек нiчога ня здарыцца. Але да дзьвюх можна было дадаць шчэ колькi. Зрэшты, так яно i сталася. Валодзя вярнуўся на трэцi дзень — мокры, змэнчаны, але вясёлы i нават зь некаторымi трафеямi, якiмi ён адарыў жанчынаў, — маленькiмi марскiмi канькамi. «А рыба?» — спыталiся мы. «Рыба плавае па дну, не спымаеш нi адну», — быў рыфмаваны адказ.

Я дасюль ня ўпэўнены, што Валодзя хадзiў у мора, а не яшчэ куды. Але колькi дзён ён бы жыў тым паходам, красамоў на распавядаў пра буру, у якую трапiў каля мысу Карадагу, калi iхнi баркас ледзьве ня выкiнула на скалы. Але рулявы (канешне ж, то быў Караткевiч) спрытна пераклаў руль i тым уратаваў утлую пасудзiну. Жанчыны войкалi ад спалоху — а раптам бы патануў! Такога не магло здарыцца, адказваў Валодзя, бо я аўтар няскончанага твору, над якiм апекваюцца багi. Я слухаў яго красамоўны аповед i прыпамiнаў другi выпадак у Менску, калi аднойчы спаткаў Караткевiча з забiнтаванай i падвешанай на перавязi рукой. «Разумееш, стары, — сказаў ён тады, — якая са мной здарылася гiсторыя. Учора iду во па гэтай вулiцы i бачу: два боўдзiлы б’юць дзяўчыну. Прыгожую дзяўчыну. Ну як мне з маiм шляхотным выхаваньнем было такое стрываць! Я кiнуўся ў бойку i раскiдаў iх, бы шчанюкоў. Праўда, i мне перапала — зламалi руку. Але чорт яе бяры — зрасьцецца. Затое ўратаваў дзяўчыну, прыгожую дзяўчыну». Тады я падзiвiўся, — i верыў, i не. А пасьля ўжо выпадкам дазнаўся, што ўчора п’яны Караткевiч упаў з лесьвiцы ў пад’езьдзе i зламаў руку. Той ды iншы выпадак, калi б ён здарыўся з кiм iншым, мог бы абурыць. Караткевiч жа не абураў. Мабыць, уся справа ў тым, як тое падаць i каму выпадак належыць. Караткевiчу ўсё належала дужа арганiчна. Можна было толькi сьмяяцца…

Пасьля тае рыбалкi Валодзя колькi дзён не паказваўся ў сталовай, Валя казала, што пiша. I сапраўды пiсаў — сьпяшаўся скончыць свой прыгоднiцкi раман, прысьвечаны жонцы. А як паявiўся зноў, узьнiкла пытаньне — дзе ўзяць чачы? Той самадзейны базарчык у пасёлку мiлiцыя прыкрыла. На ўтаптанай пляцоўцы пры апусьцелых лаўках тупала адна злая вярблюдзiца Нэля. Трэба было выпраў ляцца куды яшчэ.

Мы зрабiлi такую вандроўку ў суседнюю, хаця i няблiзкую вёску.

Па дарозе Валодзя быў цьвярозы i змрочны, гаварыў пра апрыклае — лiтаратуру. Распавядаў, як нядаўна яшчэ ў выдавецтве «Мастацкая лiтаратура» рыхтавалi да друку ягоны раман «Каласы пад сярпом тваiм». Як сябрысабутэльнiкi не хацелi цi не маглi памагчы, i ён адзiн змагаў ся з колiшнiм знакамiтым выдавецкiм босам Матузавым.