Чтение онлайн

Пiсаў пасьлядоўна, апроч хiба ўстаўнога сюжэтнага кавалку, якi стаўся нiбы ядром у арэху — той уставiў пасьля. Toe ядро было важнае для тэмы, бо якраз i несла ў сабе галоўны iдэйны знак — знак нацыянальнай бяды. Так бы мовiць — мала было калектывiзацыi, дык яшчэ i акупацыя. I ўсё тое наканавана было перажыць рэлiктавым хутаранцам — Сьцепанiдзе зь Петраком. Iнстынктыўна Сьцепанiда адчувала кiрунак, зь якога ўвесь час iмкнецца на iх бяда, — то быў мост. Дужа яна хацела яго панiшчыць, каб канчаткова адасобiцца, ад’яднацца — тое для беларускiх хутаранцаў было важней за ўсё.

Ды менавiта таго нiколi i нiдзе не ўдавалася, не зважаючы на ўвесь драматызм спробаў. Сьцепанiдзiна бомба была наканавана для iншага.

Акуратна перадрукаваны экзэмпляр аповесьцi панёс у «Полымя», чарговым рэдактарам якога стаў тады Кастусь Кiрэенка, чалавек з абмежаванымi здольнасьцямi, але з пэўнымi амбiцыямi. У мяне зь iм не было нiякiх стасункаў, i мець iх ня надта хацелася. Як, зрэшты, i з усёй рэдакцыяй гэтага часопiсу. Панёс рукапiс зранку, калi там нiкога, апроч хiба карэктараў, яшчэ не было, аддаў для перадачы галоўнаму. Праз трохi часу патэлефанаваў Кiрэенка, паведамiў, што рукапiс атрымаў, будзе чытаць Пташнiкаў. Пташнiкаў пры выпадковай сустрэчы пахвалiў рукапiс — чысты, без памарак, ня тое, што iншыя. На тым усё i скончылася. Я быў удзячны абодвум, бо тое было выдатным варыянтам стасункаў памiж двума антыподамi — аўтарам i выдаўцом. Лепшага i чакаць было нельга. Неўзабаве «Знак» быў надрукаваны.

Усе ранейшыя аповесьцi (да «Знаку бяды» ўключна) зазнавалi немалыя праблемы з друкаваньнем. Пра палiтычную стэрыльнасьць твораў дбаў ня толькi рэдактарат, ня толькi цэнзура, але i КДБ. Нават у часы Гарбачова таксама. Былы на той час прэс-аташэ генсека Андрэй Грачоў у сваёй кнiзе «М. С. Гарбачоў» пiша: «Адказваючы на паседжаньнi Палiтбюро В. Чэбрыкаву (тагачасны кiраўнiк КДБ СССР. — В. Б.), якi пярэчыў супраць публiкацыi аповесьцi Васiля Быкава „Знак бяды“, пiльна ўгледзеўшы ў ёй „падкоп пад калектывiзацыю“, Гарбачоў шумеў: „Так, перакосы будуць. Усё сплыве ў патоку, якi ўтворыцца. Будуць i пена, i сьмецьце, але ўсё тое знак вясны, абнаўленьня, спадарожнiкi дэмакратызацыi. А яе махавiк трэба раскручваць, ня трэба баяцца…“». Такiм чынам, мая аповесьць для кiраўнiка КДБ была «знакам бяды», а для Гарбачова — усё ж «знакам вясны». Здаецца, аднак, памылiлiся абодва.

У часопiс «Дружба народов», куды я аддаў уласнаручна зроблены пераклад, тэрмiнова паклiкалi аўтара. Рэдактар Сяргей Барузьдзiн выказаў агульныя прэтэнзii, але дэталiзаваць iх ня стаў — дужа сьпяшаўся на нейкую нараду (вядома ж, у ЦК). Сказаў, што астатняе давядзе намесьнiк Леанiд Тэракапян. Тэракапян даводзiў ня надта катэгарычна, затое падрабязна i доказна. (Ну, канешне, былi перагiбы, парушэньнi, але калектывiзацыя была патрэбная, бо раздробленая прыватнаўласьнiцкая сельская гаспадарка ня здольна была… і г. д.) Што-нiшто давялося закрэсьлiць, апусьцiць цi замянiць на банальнасьцi. Але я ўжо ведаў, што калi на першым этапе рэдагаваньня ў чымнебудзь саступiш (во тут усяго тры-чатыры месцы), дык у наступным тых месцаў будзе ўжо пяць-восем, а затым i дзесяць — пятнаццаць. Калi ў Галоўлiце. Увогуле так яно ў мяне i атрымалася. Каб канчаткова ўсё падчысьцiць, з рэдакцыi ў Менск быў камандзiраваны вопытны лiтаратурны праўшчык, зь якiм мы чысьцiлi аповесьць у чатыры рукi. Мелася на ўвазе праўка стылю, хаця да стылю справы было меней за ўсё — чапляла палiтыка. Прытым палiтыка мiнулага дня, нават мiнулых дзесяцiгодзьдзяў, якая ўпарта не хацела сыходзiць з жыцьця. А што, калi твор назваць раманам? — прыйшла мне ў галаву недарэчная думка, на якую мой праўшчык адказаў проста: «Тады зь iм прыйдзецца вазiцца ўдвая болей, бо iншы жанр». Такое было афiцыйна-навуковае вызначэньне жанру, i я падумаў: хай ён ужо застаецца ў жанры аповесьцi.

А ў выдавецтве «Молодая гвардия», дзе яго мелiся выдаць асобнаю кнiжкай, атрымалася i яшчэ горш. Ужо добра вычышчаную за папярэднiя публiкацыi аповесьць раптам завярнуў Галоўлiт. Мяркуючы па ўсiм, сакрэт таго палягаў у тым, што Галоўлiтам стаў курыраваць мой стары «сябра» Уладзiмір Сеўрук, якi з кожным годам усё набываў вагу ў апараце ЦК. Вiдаць, зь ягонай падачы аповесьць трапiла на стол да «второго лица в государстве», якiм тады стаў сакратар ЦК Лiгачоў. Як вядома, новая мятла заўжды мяце чыста, у дадзеным выпадку разам зь сельскай гаспадаркай падмятала i лiтаратуру. У выдавецтве ўсчаўся скандал, загадчыцу аддзелу Зою Яхантаву накiравалi ў Менск — уламваць аўтара. Добрая гэта жанчына прыехала на Танкавую i распавяла пра сваю праблему. Увогуле трэба было няшмат: «Снять вот здесь, здесь и здесь. А также, если можно, отсюда и досюда» i г. д. Я шчыра хацеў дапамагчы ўвогуле слаўнай жанчыне (якой да таго ж хутка на пэнсiю), бо ведама ж, што кожны рэдактар — той жа сапёр. Аднойчы памылiўся, i ўсё прапала. Я крэсьлiў, выкiдваў, але лёгiка твору пратэставала, даводзiлася аднаўляць, мы спрачалiся. У рэшце рэшт вытруцiлi надта канфлiктную сцэну раскулачваньня, яшчэ нешта. Цэнзары, канешне, выдатна адчувалi, дзе быў «знак бяды», i дужа iмкнулiся, каб таго ня сьцямiў чытач. Каб усё схаваць у строга засакрэчаных фондах, выкрасьлiўшы з лiтаратуры. Але не ў iх моцы было выкрэсьлiць тое з жыцьця, бо, як казалi антычныя грэкi, — нават багi ня могуць перайначыць былое. Былое вышэй за жывое, яно ўжо непадуладнае нiкому.

Бальшавiкi, аднак, дужа iмкнулiся падначалiць сабе мiнулае.

Тое самае ў яшчэ болей драматычнай форме праявiлася, як М. Пташук348 зьняў паводле аповесьцi аднайменны фiльм. Сьпярша быццам усё iшло добра, амаль прымальна, наколькi тады мог быць прымальным савецкi фiльм. Пташук неяк умудрыўся здаць яго без вялiкiх стратаў, карцiну адправiлi ў Кiеў на кiнафабрыку рабiць копii для пракату. Здымачная трупа была распушчаная, фiнансаваньне спыненае. I тады Пташука тэрмiнова выклiкае загадчык аддзелу культуры ЦК КПБ Iван Iванавiч Антановiч, а разам i аўтара аповесьцi. Антановiч даволi нэрвова пачынае даводзiць, што фiльм трэба тэрмiнова перарабляць. Пташук упарцiцца — няма як i няма каму. Антановiч амаль у роспачы — вы разумееце, то ўказаньне «второго лица в государстве»… — «А я не магу i ня буду…» — «Тады вам не працаваць на кiнастудыi». — «Ну што ж, маю правы, пайду баранку круцiць». Доўга Антановiч уламваў Пташука, апеляваў да аўтара. Але трэба аддаць належнае гэтаму рэжысэру — той стаяў, бы скала.

Тым часам у Маскве насьпелi новыя падзеi, «второе лицо в государстве» перастала iм быць, Антановiч зьехаў зь Беларусi на падвышэньне, — стала не да карцiны Пташука i Быкава. На гарызоньце замаячыла вялiкая для КПСС пагроза ў асобах Гарбачова i Ельцына. Пэўна, што зьяўленьне на краявiдзе аднаго, а затым i другога, таксама як i разумнага Аляксандра Якаўлева, пачало зьмякчаць культурны клiмат у краiне. Зьмянялiся i адносiны да нядаўнiх дысыдэнтаў. Я ня быў дысыдэнтам у дакладным азначэньнi гэтага слова, але таксама адчуў, што нешта мяняецца. Найперш СП Беларусi вылучыў «Знак бяды» на Ленiнскую прэмiю. Таму найбольш пасадзейнiчала прыватная iнiцыятыва Нiла Гiлевiча, якi нядаўна стаў першым сакратаром Саюзу (пасьля шматгадовага сакратарства Iвана Шамякiна). Раней такога кшталту вылучэньне было немагчыма, бо Iван Пятровiч, набыўшы тузiн ордэнаў за лiтаратуру, ня мог яшчэ дамагчыся сабе Ленiнскай прэмii. Такiм чынам Быкава вылучылi як бы ў абыход законнай чаргi. Масква не аспрэчвала, мабыць, меркавала — хай дзеля прылiку ў немалым сьпiсе намiнантаў пабудзе i адзiн беларус. Ды раптам на тайным галасаваньнi ў камiтэце па прэмiях бальшыню галасоў якраз набраў ён. Як пасьля распавялi, той вынiк схiлiў на мой бок выдатны i паважаны расейскi музыка Георгi Сьвiрыдаў350, якi сказаў прыкладна гэтак: «Я люблю расейскую культуру i расейскую лiтаратуру, але яшчэ больш — iсьцiну. А ў дадзеным выпадку iсьцiна ў тым, што аповесьць „Знак бяды“ ёсьць лепшая сярод iншых».

Toe ўсё i вырашыла. Ляўрэатам стаў Быкаў.

Прэмiя — хай сабе, так цi iнакш яна апраўдана канкрэтным учынкам, плёнам аўтарскiх высiлкаў. Трохi iначай выглядаюць iншыя ганараваньнi, узаконеныя за дзесяцiгодзьдзi савецкай улады — усе i ўсялякiя ўзнагароды, колькасьць якiх пад канец царства Леанiда Iльлiча перавалiла за сотню. На кожным прадпрыемстве, ва ўстанове, нават у калгace цяжка было знайсьцi працаўнiка, не ўзнагароджанага хоць бы адным ордэнам, тым болей мэдалём. Iншыя iх мелi тузiны — ад мiнiстраў да даярак. З таго лiку не былi выключэньнем i пiсьменьнiкi. У шаноўнага Максiма Танка толькi ордэнаў Ленiна было болей, чым у маршала Конева, i трохi меней, чым у маршала Жукава. Хоць Яўген Iванавiч, як пiсаў Карпюк, за вайну нi разу ня стрэлiў.

У мой 60-гадовы юбiлей прыйшла вестка пра прысваеньне мне званьня Героя сацыялiстычнай працы. Па-праўдзе кажучы, таго я нiяк не чакаў, узнагароджаньне мяне напачатку зьдзiвiла, а пасьля засмуцiла. Iнстынктыўна я адчуў, што карысьцi з таго будзе няшмат, а клопату хопiць, i як бы ня стала бяды. Увогуле недалёка ад таго ўсё i атрымалася.

Сябры, аднак, былi iншага меркаваньня: адны шчыра радавалiся, iшыя былi задаволеныя (усё ж лепш, чым каму iншаму), некаторыя i пазайздросьцiлi — не без таго. Усё, як у людзей. Тою ўзнагародаю я быў прыроўнены да маiх калегаў Iвана Шамякiна, Максiма Танка, Петруся Броўкi. Да доўгага шэрагу пранырлiвых старшыняў калгасаў, прабiў ных дырэктараў прадпрыемстваў-скрынак, перадавых мэханiзатараў i даярак. Было б, аднак, разумней, калi б тую ўзнагароду атрымаў той, хто яе дужа дамагаўся, або той, хто быў болей варты, чым я, болей плённы ў лiтаратуры. Мне думалася, што тое ганараваньне не па заслугах. Праўда, сябры i жонка казалi, што тое — за талент. Але я не адчуваў за сабой такога таленту — талент у мяне калi i быў, дык iнакшы, далёка не апалягетычны ў адносiнах да рэжыму. I рэжым ведаў пра гэта. Але, мабыць, рэч у тым, што мяняўся час, — нязграбна, непаваротлiва, ды саступаў месца новаму — новым людзям i новай палiтыцы. Першым сакратаром ЦК КПБ стаў Сьлюнькоў. У Маскве ўсё большую сiлу набiраў малады, пэрспектыўны Гарбачоў, якi фактычна i браўся кiраваць дзяржавай. Як я дазнаўся пасьля, у час нейкага мерапрыемства Сьлюнькоў папытаўся ў Гарбачова наконт яго думкi, калi б даць Быкаву героя, i той пагадзiўся. Усё вырашалася апэратыўна, але, як заўжды, да пары, да часу таемна. Толькi падпiсаўшы ўказ, Грамыка прыслаў вiншаваньне маладзёну-герою.

Недзе пад той час у мяне адбылася гутарка са Сьлюньковым. Здаецца, першы сакратар ЦК КПБ меў час i быў у добрым гуморы. Папытаўся пра лiтаратуру i лiтаратараў, як яны сябе пачуваюць у зьменлiвых, складаных умовах сучаснасьцi. Я коратка адказваў. Увогуле я iх паважаў, яны заслугоўвалi таго. Цi шмат знойдзецца ў сьвеце лiтаратараў, якiя працуюць у варунках моўнага вакууму, калi побач не чутно нi слова па-беларуску, родная мова захавалася толькi як рудымэнт i рызыкуе хутка стаць рарытэтам — як санскрыт цi лацiна. А беларускiя лiтаратары пiшуць — раманы i паэмы, лiрыку i эпiку — усё на роднай беларускай мове. Хаця выдаваць з кожным годам трудней. Гаспадар рэспублiкi ўвогуле не пярэчыў. Перад iм на стале ляжаў ладны стос нейкiх кнiжак, якiя пад канец гаворкi ён цiха пасунуў да мяне. «Во — Нiл Гiлевiч, за два гады дзесяць кнiжак!» — «Што ж, чалавек пiша, ну i друкуюць, тое ж ня крадзенае». — «Але ж iншых столькi не друкуюць?…» Тут ужо я ня ведаў, што адказаць, — стаяць за ўраўнiлаўку цi што? Але пасьля з гутаркi стала зразумела, што пад Саюз пiсьменьнiкаў даўно i настойлiва капае загадчык аддзелу прапаганды ЦК Савелiй Паўлаў. Пройдзе яшчэ нейкi час, i Нiл Гiлевiч арганiзуе яго прыём у Саюз. Хiба, каб улагодзiць варажнечу гэтага чалавека да сябе i нацыянальнай лiтаратуры?

Як вядома, юбiлей горш за хаўтуры — столькi надае клопату i адбiрае жыцьцёвай сiлы. Але мае i несумненную радасьць — радасьць дображаданых сустрэчаў зь сябрамi, якiя знаходзяць пэўную нагоду прыехаць, пабачыцца, а можа, i пабаляваць — кожны ў меру ўласных схiльнасьцяў. Вядома ж, ня так, як я нейкi час таму, запрасiўшы ў Менск добрых людзей, сам звалiўся напярэдаднi банкету, i сябрам замест балю давялося мяне ратаваць. А я так марыў тады пабыць разам з мiлым Юрам Каракiным, Iгарам Дзядковым, якi прымчаў у Менск з сваёй Кастрамы. Зь Юрам дык мы хоць напярэдаднi ўзялi каньяку ў «Мінску», а любага мной Iгара Аляксандравiча я пачуў хiба праз паўсьвядомае трызьненьне, як ляжаў на лаве, чакаючы «хуткую». Тады мяне ратаваў Сульянаў разам з Законьнiкавым, — рабiлi сардэчны масаж. Прыбегла з дому паклiканая Iрына і роспачна — з парогу: «Што з табой, Васiлька?» А Iгар недзе блiзка сьцiшана мовiў: «Таму што кахае…». Гэта ў адказ на нейчую, можа, сумнiўную рэплiку. Той яго цiхi голас дасюль прадаўжае гучаць у маёй удзячнае памяцi. Цяпер, на маю радасьць, прыехалi мае даўнiя сябры: масквiчы Лазар Лазараў зь Наяй, стары няўрымсьлiвы Залыгiн, зь якiм мы нядаўна перажылi адну бяду, асяцiн Нафi Джусойты, мой аднадумца i аднагодак. Зь Ленiнграду прыляцеў Данiiл Гранiн, зь Вiльнi — лiтоўскi златавуст Пяткявiчус, якi на ўрачыстасьцi павесялiў усiх трапным выслоўем: «Каўбаса павiнна быць даўгая, а прамова кароткая». Можа, раней за ўсiх зьявiўся з Малдовы жартоўны Васiль Васiлаке. Ну а мае беларускiя сябры даўно былi напагатове — Алесь Адамовiч адразу ўзяўся апекавацца гасьцямi, поруч заўжды былi Бураўкiн, Казько, Матукоўскi. Недзе, праўда, прапаў Рыгорка Барадулiн, але той паявiўся пазьней. Аляксей Карпюк на вечары ў Купалаўскiм тэатры, нiбы ў дакор сябрам, якiя расчынялi перад сабой прывiтальныя адрасы ў папках, цырымонна ўзнагародзiў юбiляра вялiзнымi фанэрнымi крыламi — для высокага лiтаратурнага палёту. Я быў крануты адмысловым жартам майго даўняга пакутнага сябра.